Đây là di sản văn hóa vật thể quý báu, có giá trị đặc sắc về kiến trúc và dấu ấn lịch sử - văn hóa. Tuy nhiên, nhiều nhà cổ hiện nay đang xuống cấp nghiêm trọng, việc bảo tồn, phát huy giá trị nguồn di sản này càng trở nên cấp bách bởi chúng không chỉ phục vụ du lịch mà còn góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Cà Mau có 21 nhà cổ được kiểm kê, phân loại. Trong đó, từng có 16 ngôi nhà được xếp hạng di tích cấp tỉnh; công trình còn lại do tư nhân quản lý. Hiện nay, số di tích nhà cổ cấp tỉnh còn lại 14 ngôi, có 2 công trình là Trụ sở Tỉnh ủy lâm thời và nhà ông Khưu Hải Chiêu không còn đủ tiêu chuẩn xếp hạng theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
Công tác quản lý, tu bổ nhà cổ luôn được các cấp, ngành quan tâm nhằm tạo điểm đến hấp dẫn cho du khách như nhà cổ số 41, nhà cổ số 13 và nhà cổ số 15. Việc quản lý được thực hiện nghiêm túc theo các Quyết định số 663/QĐ-UBND và Quyết định số 92/2026/QĐ-UBND của UBND tỉnh. Nhiều công trình được giao thẳng cho các trung tâm giáo dục, đơn vị dịch vụ đô thị, bảo tàng, chính quyền cấp xã quản lý hoặc giao doanh nghiệp đầu tư khai thác và tư nhân trực tiếp sử dụng.
Năm 2025, do nhiều cơ quan, đơn vị sáp nhập hoặc giải thể dẫn đến việc một số ngôi nhà cổ trước đây là trụ sở hành chính bị bỏ trống, chưa được bố trí đơn vị tiếp quản, khai thác, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác bảo tồn. Hiện có 8 ngôi nhà cổ đang rơi vào tình trạng xuống cấp, trong đó các nhà cổ số 174, số 29 và số 25 (Trụ sở Bảo tàng cơ sở 2) đang cần được trùng tu khẩn cấp.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau Lý Vỹ Triều Dương phân tích, nguyên nhân là do các công trình này đều được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, có tuổi đời trên 100 năm. Việc một số nhà cổ bị bỏ trống sau quá trình tinh gọn bộ máy, những vướng mắc tại các công trình do tư nhân quản lý đã khiến công tác bảo tồn gặp không ít trở ngại. Bên cạnh sự suy giảm chất lượng do tuổi thọ công trình, công tác bảo tồn di sản tại địa phương đang đối mặt với những "nút thắt" lớn về nguồn lực. Kinh phí trùng tu hiện nay chủ yếu vẫn dựa vào nguồn ngân sách địa phương, chỉ có một số ít công trình huy động được nguồn vốn xã hội hóa.
Ông Lý Vỹ Triều Dương chia sẻ, giá trị các ngôi nhà cổ chủ yếu về kiến trúc nghệ thuật, chi phí tu bổ khá lớn, nhưng do điều kiện kinh tế của tỉnh còn khó khăn, nguồn ngân sách còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu tu bổ, để bảo tồn và phát huy giá trị. Tỉnh chưa thu hút được các thành phần kinh tế đầu tư vào công tác bảo tồn và phát huy giá trị các nhà cổ. Bên cạnh đó, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, tác động trực tiếp đến vật liệu, cấu kiện của các ngôi nhà, dẫn đến tình trạng xuống cấp ngày càng nhanh và nghiêm trọng hơn. Do các ngôi nhà cổ nằm rải rác, riêng lẻ nên địa phương rất khó liên kết thành chuỗi giá trị nhằm phục vụ phát triển du lịch sinh thái, du lịch lữ hành.
Để giải quyết căn cơ bài toán này, thay đổi tư duy từ bảo tồn đơn thuần sang khai thác giá trị kinh tế đa mục tiêu là hướng đi tất yếu. Thời gian tới, Cà Mau sẽ đẩy mạnh tuyên truyền thông qua các cơ quan truyền thông đại chúng nhằm quảng bá sâu rộng giá trị của hệ thống nhà cổ. Mục tiêu là thu hút, kêu gọi các thành phần kinh tế chung tay đầu tư, biến di sản thành sản phẩm du lịch đặc sắc, tạo sinh kế bền vững cho người dân và thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển. Giải pháp then chốt để bảo vệ di sản lâu dài là cần có có cơ chế phối hợp quản lý khai thác đồng bộ, hiệu quả giữa nhà đầu tư với chính quyền địa phương trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung và các công trình có kiến trúc cổ nói riêng.
Việc gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa với sinh kế của cộng đồng địa phương sẽ là nền tảng vững chắc để Cà Mau phát huy tối đa giá trị bản sắc, góp phần thúc đẩy phát triển du lịch và kinh tế - xã hội của địa phương.
