Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Phú Thọ có nhiều chuyển biến tích cực. Từ việc hoàn thiện quy hoạch, tu bổ di tích đến đẩy mạnh xã hội hóa và gắn bảo tồn với phát triển du lịch, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của vùng Đất Tổ đang tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
* Hệ thống di sản phong phú
Theo số liệu thống kê từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, có gần 3.000 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh. Trong số này, có 1.162 di tích đã được xếp hạng theo quy định, bao gồm: 6 di tích quốc gia đặc biệt, 176 di tích cấp quốc gia cùng 980 di tích cấp tỉnh. Song song với hệ thống di tích, tỉnh cũng là nơi lưu giữ bảo quản 6 bảo vật quốc gia cùng hàng chục nghìn di vật, cổ vật, bảo vật quý giá hiện đang được trưng bày, lưu giữ tại Bảo tàng Hùng Vương, Khu di tích lịch sử Đền Hùng và hệ thống các bảo tàng, nhà truyền thống tư nhân trên địa bàn.
Để công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đi vào chiều sâu, Phú Thọ đã ban hành và triển khai nhiều cơ chế, chính sách, nghị quyết mang tính chiến lược. Tiêu biểu như Nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh về cơ chế hỗ trợ đầu tư tu bổ các di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng trên địa bàn; Kế hoạch của Ủy ban nhân dân tỉnh về việc hỗ trợ chống xuống cấp di tích giai đoạn 2021 - 2025; Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Hát Xoan Phú Thọ; Đề án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc Mường và các dân tộc thiểu số khác gắn với “Nền văn hóa Hòa Bình”.
Nhờ các cơ chế này, trong giai đoạn từ năm 2021 - 2025, toàn tỉnh Phú Thọ đã huy động các nguồn lực để triển khai tu bổ, tôn tạo, chống xuống cấp cho gần 250 lượt di tích lịch sử - văn hóa với tổng kinh phí lên tới hàng trăm tỷ đồng; đồng thời tiến hành bảo tồn, phục dựng thành công hơn 40 di sản văn hóa phi vật thể.
Bà Trần Thị Minh Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho biết, quan điểm quản lý di tích của địa phương hiện nay đã có sự thay đổi căn bản. Việc quản lý không đơn thuần dừng lại ở việc bảo vệ nguyên trạng, mà còn là một quá trình liên tục bao gồm nghiên cứu, đánh giá toàn diện các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nghệ thuật. Từ những kết quả nghiên cứu đó, ngành Văn hóa phối hợp với các địa phương xây dựng phương án bảo tồn, tôn tạo phù hợp. Việc tập trung lập quy hoạch tổng thể, xây dựng hồ sơ khoa học chi tiết được xác định là khung pháp lý, là cơ sở cốt lõi để các hoạt động tu bổ, tôn tạo bảo đảm thực hiện đúng các quy định của Luật Di sản văn hóa, giữ gìn tối đa các yếu tố gốc cấu thành di tích.
Theo bà Trần Thị Minh Lợi, nếu như giai đoạn trước đây, công tác bảo tồn ở một số nơi còn mang tính thụ động, chủ yếu tập trung vào việc giữ lại cái cũ thì hiện nay, công tác này đã hướng đến việc làm sống lại các giá trị của di tích trong không gian đời sống đương đại. Di sản văn hóa vật thể và phi vật thể không tồn tại tách biệt với cộng đồng mà đang trở thành không gian sinh hoạt văn hóa chung, là nơi kết nối các thế hệ, thực hiện chức năng giáo dục truyền thống và trở thành nguồn tài nguyên quan trọng cho việc xây dựng các sản phẩm du lịch.
* Phát triển du lịch từ nguồn lực di sản
Là vùng đất có nhiều di sản văn hóa, Phú Thọ đã khai thác tốt những tiềm năng, thế mạnh, đặc biệt là những di sản để tạo nên những sản phẩm du lịch văn hóa. Một số di tích đang trở thành những sản phẩm du lịch - văn hóa hoàn chỉnh có tính đặc thù, tạo ra những điểm, tuyến du lịch hấp dẫn thu hút khách du lịch trong và ngoài nước, đóng góp vào phát triển du lịch và kinh tế - xã hội.
Nhiều di tích sau khi tu bổ như đình Hùng Lô, đền Mẫu Âu Cơ, chùa Tiên và Khu Di tích lịch sử Đền Hùng đã trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa, kết hợp giáo dục truyền thống cho học sinh, sinh viên. Bên cạnh di sản vật thể, các hoạt động trình diễn Hát Xoan, trải nghiệm văn hóa dân gian, lễ hội truyền thống cũng từng bước được đưa vào khai thác phục vụ du lịch. Một số địa phương cũng chủ động xây dựng các tour, tuyến du lịch về nguồn, kết nối di tích với làng nghề, ẩm thực và không gian văn hóa cộng đồng, qua đó góp phần quảng bá hình ảnh vùng Đất Tổ và tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn di sản.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Hát Xoan An Thái chia sẻ: “Điều đáng mừng hiện nay là ngày càng có nhiều người trẻ quan tâm, tìm hiểu và tham gia thực hành Hát Xoan. Nếu trước đây việc truyền dạy chủ yếu diễn ra trong phạm vi các phường Xoan thì nay nhiều trường học, địa phương đã đưa Hát Xoan vào các hoạt động trải nghiệm, giáo dục truyền thống”. Theo bà Lịch, để di sản thực sự được gìn giữ bền vững, điều quan trọng không chỉ là bảo tồn làn điệu cổ mà còn phải tạo điều kiện để di sản hiện diện trong đời sống cộng đồng, được thế hệ trẻ tiếp nhận và tiếp tục trao truyền.
Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, khi di tích trở thành không gian giáo dục truyền thống, điểm đến văn hóa - du lịch thì những giá trị lịch sử, văn hóa sẽ có điều kiện lan tỏa sâu rộng hơn trong đời sống xã hội, đồng thời tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn bền vững. Thực tế cho thấy, cùng với hệ thống di tích lịch sử, văn hóa phong phú, các hoạt động lễ hội, trải nghiệm văn hóa truyền thống trên địa bàn tỉnh đang ngày càng thu hút đông đảo nhân dân và du khách.
Minh chứng rõ nét là dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm Bính Ngọ 2026, Phú Thọ đã đón khoảng 6,5 triệu lượt khách, tăng 12% so với mùa lễ hội năm 2025. Trong đó, chỉ riêng 2 ngày 25 - 26/4/2026 (tức ngày 9 - 10/3 âm lịch), Khu Di tích lịch sử Đền Hùng đã đón hơn 1 triệu lượt đồng bào và du khách về dâng hương tưởng niệm các Vua Hùng. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn mạnh mẽ của du lịch văn hóa, du lịch về nguồn và khẳng định sức sống bền vững của các giá trị di sản văn hóa Đất Tổ trong đời sống đương đại.
Để tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn di sản, Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ xác định triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trọng tâm trong giai đoạn tới như tập trung hoàn thiện quy hoạch di tích gắn với quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội; đẩy mạnh số hóa dữ liệu và tăng cường giám sát để bảo tồn nguyên vẹn các yếu tố gốc cấu thành di sản. Địa phương chú trọng đổi mới mô hình quản lý theo hướng chuyên nghiệp, tăng cường tự chủ và huy động các nguồn lực xã hội hóa nhằm phát huy tối đa giá trị di sản văn hóa vùng Đất Tổ, biến nguồn tài nguyên này thành động lực thúc đẩy phát triển du lịch và kinh tế - xã hội bền vững./.
Bài: Thu Hương - Ảnh: Hoàng Hùng
