Trong dòng chảy hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và vợ là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh vẫn bền bỉ gìn giữ, phát huy nghề làm tranh dân gian Đông Hồ - Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Miệt mài gìn giữ di sản
Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ ở khu phố Đông Khê, phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh ra đời cách đây khoảng 500 năm, phát triển rực rỡ vào thập niên 40 của thế kỷ XX. Thời kỳ này, tại làng Đông Hồ có tới 17 dòng họ cùng tham gia sản xuất, tạo ra số lượng tranh lớn, phong phú về đề tài, phục vụ rộng rãi nhu cầu tâm linh, chúc tụng và sinh hoạt của người dân, đặc biệt vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, với những màu sắc tươi tắn, chất liệu độc đáo từ thiên nhiên.
Sau năm 1945, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đứng trước nguy cơ mai một, các gia đình chuyển sang làm hàng mã. Giữa lúc nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đang đối diện nguy cơ mai một, phần lớn các gia đình chuyển sang làm hàng mã. Trong cuộc sống xô bồ đó, ở một con ngõ nhỏ, có một góc bình yên của làng Mái xưa (nay là khu phố Đông Khê), gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa và vợ là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cùng các con cháu đang miệt mài gìn giữ, phát triển nghề làm tranh. Đây là những gương mặt tích cực góp mặt ở các sự kiện quảng bá văn hóa của Việt Nam cũng như Bắc Ninh ra thế giới.
Trong phòng tranh khoảng 30 m2, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh đang đưa những nét vẽ uyển chuyển, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa in những bản khắc cổ, trong khi các con, cháu tập trung xung quanh học làm nghề, người in tranh, người pha màu, phơi tranh… như một làng tranh Đông Hồ thu nhỏ.
Chia sẻ về “duyên nghề”, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh cho biết, sinh ra và lớn lên trong không gian làng nghề, xuất thân từ gia đình có mẹ làm tranh Đông Hồ và sau đó về làm dâu trong gia đình có truyền thống lâu đời với nghề, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh sớm được “truyền lửa” tình yêu đối với di sản. Tình yêu ấy dần trở thành động lực thôi thúc bà không ngừng học hỏi, sáng tạo và tìm hướng phát triển bền vững cho nghề.
Trân trọng những sản phẩm tranh được in thủ công từ ván gỗ, sử dụng màu sắc hoàn toàn từ thiên nhiên như, màu đỏ của đất, màu vàng từ hoa hòe, màu trắng từ vỏ sò điệp… Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh không chỉ gìn giữ kỹ thuật truyền thống mà còn nỗ lực phục chế những mẫu tranh cổ quý giá. Đặc biệt, bà đã sáng tác và phát triển hơn 50 mẫu tranh mới, kết hợp hài hòa giữa tinh thần dân gian và hơi thở đương đại, qua đó, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa là con trai của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam - một trong những nghệ nhân gạo cội của nghề làm tranh dân gian Đông Hồ. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa cho biết, ngay từ nhỏ, ông đã được tiếp xúc với nghề làm tranh Đông Hồ thông qua các công việc phụ giúp bố như, tô màu, phơi tranh và thu dọn. Lớn lên cùng tiếng đục đẽo bản khắc, dập in tranh, ông coi nó như báu vật của gia đình. Theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, thường một bức tranh có 5 màu chủ đạo nên phải có 5 bản khắc, 5 lần in, màu nhạt in trước, màu đậm in sau. Độ lệch các bản màu càng ít, chất lượng tranh càng cao. Lớn lên, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa công tác trong lĩnh vực văn hóa, khi nghỉ hưu, ông có dịp về nối nghề cha ông.
Hiện nay, trong ngôi nhà thờ, phòng trưng bày tranh của gia đình nghệ nhân còn lưu giữ khoảng 600 ván in tranh các loại, trong đó, có một số ván có niên đại cuối thế kỉ XIX đầu thế kỷ XX với hàng nghìn bức tranh dân gian Đông Hồ nhiều thể loại.
“Đại sứ” đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vươn ra thế giới
Không chỉ sáng tác, truyền dạy nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh và nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa còn tích cực tham gia các hoạt động trình diễn, quảng bá nghề tại nhiều sự kiện trong nước và quốc tế. Thông qua các buổi giới thiệu, ông bà đã góp phần giúp du khách trong nước và quốc tế hiểu rõ hơn về một dòng tranh dân gian độc đáo của Việt Nam - nơi mỗi bức tranh không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng những câu chuyện nhân văn, phản ánh phong tục, tập quán và triết lý sống của người Việt.
Tiêu biểu, ông bà đã góp mặt ở sự kiện trong nước và quốc tế quan trọng như, Triển lãm làng nghề truyền thống chào mừng 70 năm Ngày thành lập nước (2/9/1945 - 2/9/2015); Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước về dâng hương các bậc tiên vương triều Lý (24/1/2022); Phó Chủ tịch nước Võ Thị Ánh Xuân tiếp Thái tử Đan Mạch (tháng 11/2022); sự kiện đại sứ các nước trong chương trình “Ngày tìm hiểu về Việt Nam 2023 - Vẻ đẹp Bắc Ninh - Kinh Bắc (tháng 4/2023)... Đồng thời đi giới thiệu, trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ theo các đoàn ngoại giao, văn hóa của đất nước, tỉnh Bắc Ninh.
Dưới sự hướng dẫn tận tình của ông bà, du khách tỏ ra thích thú khi được trực tiếp trải nghiệm in tranh, tìm hiểu quy trình chế tác công phu trên nền giấy dó phủ điệp lấp lánh. Qua đó, họ thêm trân trọng giá trị của những sản phẩm thủ công truyền thống - kết tinh từ sự khéo léo, sáng tạo và tâm huyết của người nghệ nhân.
Đặc biệt, chuyến đi để lại nhiều dấu ấn nhất với nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa trong thời gian từ ngày 8 - 13/12/2025, ông là nghệ nhân duy nhất của làng nghề làm tranh dân gian Đông Hồ đi theo đoàn Chính phủ Việt Nam góp mặt tại kỳ họp lần thứ 20 của Ủy ban Liên Chính phủ về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể diễn ra tại Thủ đô New Delhi (Ấn Độ) chứng kiến Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ của Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của nhân loại.
Chứng kiến giờ khắc nghề truyền thống của cha ông được vinh danh, nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa cho biết, cả dân tộc Việt Nam và những người làm tranh dân gian Đông Hồ cảm thấy vinh dự, tự hào. Càng tự hào bao nhiêu, nghệ nhân càng ý thức trách nhiệm của bản thân, cộng đồng bấy nhiêu trong công tác bảo tồn những giá trị truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng cường tuyên truyền, quảng bá cho con cháu trong gia đình, người dân ở khu phố, bạn bè, du khách trong nước và quốc tế.
Đặc biệt, mỗi nghệ nhân, người làm nghề tích cực tham gia các sự kiện của địa phương, tỉnh, quốc gia, quốc tế, trình diễn, lan tỏa giá trị nghề làm tranh. Và hơn hết, mỗi nghệ nhân, gia đình cần tạo không gian trưng bày tranh đón tiếp khách đến tham quan tìm hiểu nghề và tranh; cùng với đó tạo tâm thế vui tươi phấn khởi để mỗi du khách đến sẽ cảm nhận nét tươi đẹp của vùng đất, con người Kinh Bắc cần cù, chịu khó, tài hoa, thân thiện, mến khách.
Đánh giá về vai trò của nghệ nhân trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh cho biết, hiện Bắc Ninh có 8 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh, ghi danh; 25 nhóm bảo vật quốc gia; 33 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa Quốc gia; 246 nghệ nhân trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể…
Thời gian qua, các nghệ nhân có vai trò quan trọng không chỉ là "người giữ lửa" mà còn là "người tạo giá trị". Nghệ nhân không chỉ thực hành, gìn giữ, truyền dạy di sản mà còn tham gia tích cực vào hoạt động quảng bá, thác di sản. Đặc biệt, gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa tích cực tham gia các hoạt động trình diễn, giới thiệu, quảng bá nghề làm tranh dân gian tại sự kiện quan trọng ở trong nước và quốc tế.
Dưới sự hướng dẫn, giới thiệu của các nghệ nhân, du khách quốc tế ngưỡng mộ trước một dòng tranh dân gian đặc sắc, quý giá của người Việt Nam với nguyên liệu từ thiên nhiên, mang phong cách sáng tạo độc đáo, không giống với bất kỳ nơi nào trên thế giới. Ngoài ra, du khách còn được trải nghiệm in tranh, tìm hiểu sâu hơn về vẻ đẹp, phong tục văn hóa truyền thống cùng những ước mơ, khát vọng, triết lý sống của người Việt Nam thông qua ngôn ngữ nghệ thuật đặc sắc trên nền giấy dó lấp lánh sắc điệp của tranh Đông Hồ./.
