PGS.TS Trần Hữu Sơn: "Hiệp sĩ” của những bản làng Việt Nam
Từ những bản làng mờ sương vùng cao Tây Bắc đến các diễn đàn văn hóa quốc tế, PGS.TS Trần Hữu Sơn đã dành trọn đời để “dịch” di sản Việt Nam sang ngôn ngữ của thế giới. Được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Hiệp sĩ Cành cọ Hàn lâm năm 2025, ông không chỉ được ghi nhận như một học giả, mà còn là cầu nối bền bỉ đưa văn hóa Việt Nam ra toàn cầu.
Từ “rừng văn hóa” Tây Bắc đến những trang sách của ký ức
Hành trình của Phó Giáo sư, Tiến sĩ (PGS.TS) Trần Hữu Sơn bắt đầu từ những điền dã gian khó nơi vùng biên phía Bắc Việt Nam. Không phải phòng nghiên cứu tiện nghi, mà chính những mùa đông khắc nghiệt, những bản làng heo hút của 25 cộng đồng dân tộc tại Lào Cai đã nuôi dưỡng tư duy khoa học và tình yêu văn hóa trong ông. Với ông, mỗi bản làng là một “rừng văn hóa”, nơi chứa đựng ký ức sống động của con người và lịch sử.
Ảnh: Báo ảnh Việt Nam
Một trong những dấu ấn quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông là công tác bảo tồn bãi đá cổ Sa Pa - quần thể di sản được ví như những “trang sách” khắc ghi dấu vết của quá khứ. Trong giai đoạn 2005-2010, trên cương vị Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai, ông cùng các chuyên gia từ Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) đã khảo sát hơn 200 tảng đá cổ tại thung lũng Mường Hoa.
Thay vì áp dụng cách bảo tồn cứng nhắc, ông lựa chọn phương thức tiếp cận mềm dẻo: kết hợp bảo vệ di sản với nâng cao nhận thức cộng đồng. Ông thúc đẩy quy hoạch lại khu vực, hạn chế tác động tiêu cực, đồng thời biến di sản thành niềm tự hào của người dân địa phương. Cuốn catalog về đá cổ Sa Pa xuất bản năm 2010 là kết quả của nỗ lực đó, giúp những hình khắc tưởng như im lặng trở thành nguồn dữ liệu lịch sử có giá trị.
Không dừng lại ở bảo tồn, ông còn là người đặt nền móng cho du lịch cộng đồng tại Sa Pa từ rất sớm. Năm 2001, khi mô hình này còn xa lạ tại Việt Nam, ông đã triển khai thí điểm tại bản Dền, xã bản Hồ. PGS.TS Trần Hữu Sơn quan niệm rằng: "Du lịch cộng đồng tuyệt đối không nên phát triển ồ ạt vì như vậy sẽ mất 'gốc' tài nguyên. Khi du khách không còn tìm thấy nét đẹp tự nhiên, họ sẽ không đến nữa". Nhờ đó, bản Hồ trở thành điểm đến tiêu biểu, nơi người dân không chỉ làm du lịch mà còn trực tiếp kể câu chuyện văn hóa của mình. Doanh thu từ du lịch được tái đầu tư cho bảo tồn, giúp cộng đồng vừa cải thiện đời sống, vừa giữ gìn bản sắc. Với ông, văn hóa chỉ có thể tồn tại khi nó gắn với sinh kế của chính cộng đồng sở hữu.
“Hiệp sĩ” văn hóa trên sân chơi quốc tế
Năm 2025, PGS.TS Trần Hữu Sơn được Chính phủ Pháp trao tặng Huân chương Hiệp sĩ Cành cọ Hàn lâm, một trong những danh hiệu cao quý trong lĩnh vực giáo dục và văn hóa. Sự kiện này không chỉ là vinh dự cá nhân mà còn phản ánh sự ghi nhận quốc tế đối với những đóng góp của khoa học văn hóa Việt Nam.
Trong suốt sự nghiệp, ông đã tham gia và dẫn dắt nhiều chương trình hợp tác với các tổ chức quốc tế như UNESCO, Quỹ Ford... Một trong những dự án tiêu biểu là bảo tồn sách cổ của người Dao - kho tàng tri thức quý giá về y học, thiên văn và luật tục.
Điểm đặc biệt trong cách tiếp cận của ông là không dừng lại ở việc thu thập hiện vật, mà chú trọng số hóa và trả lại tri thức cho cộng đồng. Chính tư duy này đã giúp ông xây dựng quan hệ hợp tác bình đẳng với các đối tác quốc tế, nâng vị thế của các nhà nghiên cứu Việt Nam từ vai trò hỗ trợ lên đối tác chiến lược.
Ảnh: Tư liệu NVCC
Trong suy nghĩ của ông, văn hóa là một dạng “sức mạnh mềm” đặc biệt. Mỗi di sản, mỗi giá trị phi vật thể đều có thể trở thành “hộ chiếu” giúp Việt Nam hội nhập với thế giới. Tuy nhiên, ông luôn nhấn mạnh rằng: “Sức hấp dẫn ấy phải đến từ tính chân thực, không phải từ những sản phẩm bị thương mại hóa đơn giản”.
Khi nhận huân chương, ông chia sẻ một cách giản dị rằng sẽ “mang phần thưởng này về các bản làng”. Đó là lời tri ân dành cho những cộng đồng dân tộc, những người đã đồng hành, sẻ chia và góp phần làm nên hành trình nghiên cứu của ông.
Ở tuổi gần 70, trên cương vị Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch, ông vẫn tiếp tục tham gia các dự án bảo tồn tại nhiều địa phương như Quảng Ninh, Thái Nguyên, Lào Cai. Ông vẫn miệt mài “giữ lửa” cho những “rừng văn hóa” trước sức ép của đô thị hóa và toàn cầu hóa.
Ảnh: Tất Sơn/Báo ảnh Việt Nam
PGS.TS Trần Hữu Sơn là hình ảnh tiêu biểu của một trí thức Việt Nam hiện đại, gắn bó sâu sắc với bản sắc dân tộc, đồng thời chủ động đối thoại với thế giới. Hành trình của ông cho thấy, trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, giá trị bền vững nhất không nằm ở sự thay đổi nhanh chóng mà ở khả năng gìn giữ và lan tỏa những gì nguyên bản nhất/./
Bài: Vy Thảo - Ảnh: Tất Sơn/Báo ảnh Việt Nam & Tư liệu