*Bước chuyển tất yếu
Giồng Trôm từ lâu được biết đến là “vùng đất cây lá the”, cách gọi quen thuộc của người dân địa phương dành cho nhóm cây có múi như bưởi, cam, chanh, quýt. Có thời điểm, cây có múi chiếm hơn 70% diện tích canh tác toàn xã. Đặc biệt, bưởi da xanh với chất lượng vượt trội đã giúp nhiều hộ gia đình nâng cao thu nhập, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn. Tuy nhiên, đợt hạn mặn lịch sử giai đoạn 2019 – 2020 đã trở thành bước ngoặt lớn. Nguồn nước bị xâm nhập mặn sâu, đất đai suy giảm độ màu mỡ, hiệu quả kinh tế từ mô hình chuyên canh giảm rõ rệt. Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển đổi sản xuất không còn là lựa chọn mà là điều kiện sống còn.
Từ thực tiễn sản xuất, nông dân Giồng Trôm từng bước chuyển sang mô hình đa tầng canh tác, nổi bật là trồng xen cây có múi trong vườn dừa, kết hợp nuôi tôm, cá dưới mương vườn. Đây được xem là giải pháp sinh thái bền vững, giúp phân tán rủi ro và gia tăng giá trị trên cùng đơn vị diện tích.
Sau đợt hạn mặn lịch sử năm 2019 - 2020 đã làm thay đổi hoàn toàn tư duy của người nông dân. Ông Trần Văn Tư, xã Giồng Trôm bắt đầu trồng xen 400 cây dừa xiêm xanh vào 1,6 ha vườn cây có múi, chiếm khoảng 50% diện tích. Phần diện tích còn lại, ông vẫn duy trì các loại cây có múi chủ yếu là cam và quýt.
Theo ông Tư, về mặt sinh thái nông nghiệp, mô hình xen canh này không phải là sự chắp vá ngẫu nhiên mà là việc ứng dụng nguyên lý sinh thái học về canh tác đa tầng. Trong hệ sinh thái này, cây dừa vươn cao tạo thành tầng tán trên cùng. Tán dừa xòe rộng đóng vai trò như lớp lưới che chắn ánh nắng mặt trời gay gắt, làm giảm đáng kể tốc độ bốc hơi nước bề mặt, qua đó giữ ẩm cho đất vào mùa khô. Đồng thời, hệ rễ chùm đặc trưng của cây dừa cắm sâu và đan xen dày đặc giúp giữ đất, chống xói mòn khi triều cường dâng. Ở tầng dưới, cây có múi tận dụng khí hậu mát mẻ, ổn định dưới bóng dừa để sinh trưởng. Dưới mương nước của vườn cây trái đặt hom cho các loại cá, tôm càng xanh thiên nhiên vào trú ngụ rồi nuôi dưỡng.
Ông Tư phân tích, việc xen canh đòi hỏi sự tinh tế. Nông dân phải bố trí sao cho phù hợp với điều kiện của từng tầng canh tác, tương ứng với điều kiện sinh trưởng và phát triển của từng loại cây. Đây chính là cách mà người nông dân lựa chọn để kiên cường giữ lại cây có múi cho mảnh vườn gia đình. Hiện tại, dừa xiêm xanh trong vườn đang bắt đầu cho trái. Theo nhẩm tính, so với cây dừa, giá trị kinh tế mà các loại cây trồng xen như: cam, quýt mang lại chiếm khoảng 50 phần trăm. Tuy nhiên, sự kết hợp này lại mang đến thu nhập "kép" vô cùng vững chắc. Cây dừa mang lại nguồn thu nhập thường xuyên hàng tháng, tạo chi phí tài chính cho gia đình. Trong khi đó, các vụ thu hoạch cây có múi và tôm, cá đóng vai trò là nguồn thu nhập tăng thêm để tích lũy.
Tương tự, ông Phạm Trọng Nhân, cùng xã Giồng Trôm cũng chủ động chuyển đổi từ trồng bưởi da xanh sang cây chanh, quýt, trồng xen với cây cau và dừa. Theo ông Nhân, ngoài nguyên nhân khách quan là giá cả bưởi không còn ổn định như trước đây, nên việc chuyển đổi này là bước đi bắt buộc và cần thiết để phù hợp với điều kiện đất đai, khí hậu đã thay đổi. Hơn thế nữa, đây còn là giải pháp sinh học để cải tạo đất trồng, giúp đất phục hồi độ màu mỡ sau thời gian dài thâm canh và bị ảnh hưởng bởi xâm nhập mặn.
Ông Nhân chia sẻ, đa tầng canh tác không phải là trồng vườn tạp, phải có qui hoạch rõ ràng. Khoảng trống giữa hai cây dừa phải lựa chọn cây trồng nào cho phù hợp với từng điều kiện sinh trưởng của cây. Các cây trồng phải gắn bó tương trợ cho nhau hiệu quả kinh tế mới bền vững. Hơn nữa, do điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, độ mặn nước ngày càng tăng , triều cường dâng cao. Nếu chỉ trồng một cây dừa, hoặc cây có múi, khu vườn dễ gặp bất lợi nếu giá cả không được như mong muốn. Mỗi năm, thu hoạch từ cây trồng xen cây dừa giúp tăng thu nhập từ 50-60 triệu đồng/ha so với chỉ trồng thâm canh cây dừa. Đây là khoản thu nhập giúp nhà vườn có cuộc sống khấm khá hơn.
Theo ông Hồ Văn Lâm, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Giồng Trôm, tỉnh Vĩnh Long, việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất để thích ứng với điều kiện biển đổi khí hậu hiện nay được nông dân áp dụng linh hoạt, mang lại hiệu quả cao. Cùng với đó, nông dân tại địa phương đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật trong canh tác như: tưới tự động tiết kiệm nước, trồng cây theo hướng hữu cơ, VietGAP… để năng suất ổn định và sản phẩm có sức cạnh tranh cao.
Sau hợp nhất địa giới hành chính, diện tích canh tác cây có múi toàn địa phương gồm: cam, chanh, quýt, bưởi da xanh trên địa bàn xã hơn 987 ha; trong đó, bưởi da xanh chiếm khoảng 350 ha, tập trung trên địa bàn thị trấn Giồng Trôm và Bình Hòa trước đây. Đối với cây bưởi da xanh vẫn được đánh giá là loại cây có giá trị kinh tế nổi bật, chất lượng quả tốt, thị trường tiêu thụ ổn định và mang lại tiềm năng phát triển lâu dài. Thu nhập từ loại cây trồng này đóng góp thu nhập đáng kể cho người dân, đồng thời là sản phẩm đặc trưng của địa phương.
*Đẩy mạnh ứng dụng
Nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu, bà Phan Kim Tuyền, Trưởng Phòng Kinh tế xã Giồng Trôm cho hay: Việc sản xuất theo hướng đa tầng canh tác trồng xen các loại cây có múi trong vườn dừa đang được người dân áp dụng hiệu quả. Nếu như trước đây, người dân canh tác chủ yếu dựa vào kinh nghiệm tự nhiên, thì nay đã có sự can thiệp sâu của khoa học kỹ thuật, hiểu rõ về sinh trưởng từng loại cây, đất và nguồn nước. Địa phương đã phối hợp Trung tâm Khuyến nông tỉnh Vĩnh Long trực tiếp kiểm tra thực tế, tư vấn và hướng dẫn bà con cách xử lý đất đai, các kỹ thuật canh tác mới. Qua đó, nông dân được trang bị đầy đủ hơn kiến thức chuyên sâu để áp dụng hiệu quả vào canh tác.
Để hướng tới sản xuất nông nghiệp bền vững, Trạm Khuyến nông khu vực XI và Trung tâm Giống và Hoa kiểng tỉnh Vĩnh Long đã phối hợp triển khai "Dự án giảm phát thải Carbon thông qua hỗ trợ cây Bưởi tại tỉnh Vĩnh Long". Dự án mang ý nghĩa thiết thực khi hỗ trợ trực tiếp cho 50 hộ dân. Theo đó, các hộ dân trong dự án được cung cấp 2.000 cây giống bưởi da xanh (mỗi hộ 40 cây), cấp phát miễn phí vật tư nông nghiệp, phân hữu cơ vi sinh. Các hộ dân còn được tập huấn kỹ thuật bài bản để xây dựng vườn bưởi da xanh trở thành mô hình điểm, từ đó tạo nền tảng vững chắc để nhân rộng ra cộng đồng.
Chủ tịch UBND xã Giồng Trôm Nguyễn Vũ Phong cho biết, những thay đổi về nhận thức của người dân trong phát triển sản xuất đang mang lại kết quả tích cực. Nếu như trước đây, việc canh tác nông nghiệp chủ yếu diễn ra theo thói quen và dựa vào điều kiện tự nhiên sẵn có nhưng nay với sự hỗ trợ của ngành chuyên môn, người dân đã thực sự quan tâm và am hiểu sâu sắc hơn về khoa học kỹ thuật. Đây là yếu tố căn cơ, nền tảng cốt lõi để phát triển bền vững hoạt động sản xuất nông nghiệp trên đất Giồng Trôm.
Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Giồng Trôm giai đoạn 2025 - 2030 xác định định hướng phát triển sản xuất nông nghiệp trên địa bàn theo hướng xanh và bền vững; trong đó, cùng với cây dừa, nhóm cây có múi được ưu tiên là 1 trong 2 sản phẩm trồng trọt chủ lực. Để hiện thực hóa điều này, thời gian tới, địa phương sẽ thực hiện chuyển đổi nhanh cơ cấu sản xuất nông nghiệp theo hướng thâm canh tổng hợp, kết hợp chặt chẽ giữa trồng trọt và chăn nuôi. Chính quyền sẽ đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học- kỹ thuật, khuyến khích nông dân áp dụng các quy trình sản xuất an toàn như VietGAP, canh tác hữu cơ nhằm nâng cao chất lượng và năng suất nông sản. Song song đó là việc tăng cường tập huấn phòng trừ sâu bệnh thích ứng với biến đổi khí hậu và hỗ trợ liên kết giữa người dân với doanh nghiệp, gắn sản xuất với bảo vệ môi trường sinh thái.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, với lợi thế có hơn 120 nghìn ha dừa, việc trồng và nuôi xen canh trong vườn dừa đang mở ra hướng đi mới trong thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu hiện nay. Từng vùng, từng khu vực sẽ có lựa chọn cây trồng phù hợp để nông dân áp dụng. Cùng đó, tại Vĩnh Long diện tích vườn dừa hữu cơ đang được mở rộng là lợi thế để áp dụng mô hình xen canh đa tầng canh tác: dừa – cây có múi, tôm – dừa, mang lại giá trị kinh tế cao và bền vững hơn so với sản xuất đơn canh.
Để nâng cao hiệu quả, ngành nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long khuyến cáo người dân cần tổ chức lại sản xuất theo hướng liên kết cùng hợp tác xã, tổ hợp tác để người dân có thể học hỏi, trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau. Ngoài ra, địa phương cần hỗ trợ cho nông dân, các tổ chức kinh tế tập thể liên kết cùng doanh nghiệp gắn chặt chế biến và tiêu thụ sản phẩm để nâng cao giá trị. Trong bối cảnh nhu cầu thị trường đối với cả dừa, cây có múi và tôm rất lớn, mô hình đa tầng canh tác được xem là hướng đi triển vọng, vừa khai thác tối đa lợi thế tự nhiên, vừa giúp người dân thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng đến sinh kế bền vững trong tương lai./.
