Theo nhiều sử liệu ghi chép lại, phở xuất hiện tại Hà Nội vào đầu thế kỷ XX và là kết quả của quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa cùng sự sáng tạo của cộng đồng cư dân đô thị. Trải qua hơn một thế kỷ, món ăn ấy không chỉ trở thành nét đặc trưng của ẩm thực Hà Nội mà còn tích lũy hệ thống tri thức dân gian về nguyên liệu, kỹ thuật chế biến, cách thưởng thức và nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không phải ngẫu nhiên nhà văn Thạch Lam từng viết: “Phở là một thứ quà đặc biệt của Hà Nội…”. Câu nói ấy không chỉ nhắc đến hương vị mà còn gợi lên không gian văn hóa của một món ăn đã gắn bó với nếp sống người Tràng An hơn một thế kỷ.
Ngày 9/8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa “Tri thức dân gian Phở Hà Nội” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh không phải là điểm kết thúc của hành trình bảo tồn mà là bước khởi đầu cho một cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản. Trong bối cảnh chuyển đổi số và kinh tế sáng tạo, câu hỏi đặt ra không còn là làm thế nào để gìn giữ phở mà làm thế nào để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay bằng những hình thức phù hợp với công chúng đương đại.
Vì vậy, Cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” không đơn thuần là sân chơi dành cho các nhà thiết kế hay người làm sáng tạo. Điều đáng chú ý là lần đầu tiên khái niệm IP văn hóa (Intellectual Property - sở hữu trí tuệ) được đặt vào một di sản ẩm thực của Thủ đô. Thay vì chỉ dừng ở bảo tồn nguyên trạng, di sản được khuyến khích bước vào đời sống đương đại bằng những hình thức thể hiện mới, từ ký họa, ảnh, video ngắn, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản và nhiều sản phẩm sáng tạo khác. Đó cũng là xu hướng nhiều quốc gia đang lựa chọn trong phát triển công nghiệp văn hóa: Biến những giá trị truyền thống thành tài sản trí tuệ có khả năng lan tỏa, kết nối với cộng đồng và tạo ra giá trị kinh tế mà vẫn giữ được bản sắc.
Nếu cuộc thi mở ra cách tiếp cận mới trong phát huy giá trị di sản, mục tiêu xa hơn của Hà Nội là cùng cả nước xây dựng hồ sơ khoa học Di sản văn hóa phi vật thể Phở trình UNESCO xem xét ghi danh.
Theo Tiến sỹ Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, một trong những yêu cầu quan trọng nhất của hồ sơ UNESCO là xác định rõ cộng đồng chủ thể của di sản. Hồ sơ phải chỉ ra những cộng đồng đang thực sự nắm giữ tri thức dân gian về nghề phở, có lịch sử hình thành, quá trình truyền nghề, thực hành và ý thức gìn giữ các giá trị truyền thống.
Theo bà, xây dựng hồ sơ UNESCO không chỉ là quá trình nghiên cứu hay hoàn thiện thủ tục hành chính mà quan trọng hơn là nâng cao nhận thức của cộng đồng để chính những người đang gìn giữ nghề hiểu vì sao phở là di sản và trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ di sản sau khi được ghi danh.
Điều đó cũng cho thấy phát triển IP văn hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa di sản. Điều cốt lõi là tạo thêm những phương thức để kể câu chuyện của di sản bằng ngôn ngữ của thời đại, giúp công chúng hiểu hơn, yêu hơn và chủ động tham gia gìn giữ những giá trị truyền thống.
Nhìn rộng hơn, việc phát động cuộc thi phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển văn hóa của Hà Nội. Nếu trước đây, di sản chủ yếu được nhìn nhận như đối tượng cần bảo tồn nay được xem là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra giá trị mới khi kết nối với khoa học, công nghệ, thiết kế, truyền thông, du lịch và các ngành công nghiệp sáng tạo.
Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong các chủ trương lớn của Đảng về phát triển văn hóa, khoa học công nghệ và kinh tế tư nhân, hướng tới xây dựng các ngành công nghiệp văn hóa trở thành lĩnh vực kinh tế quan trọng.
Hơn một thế kỷ trước, những gánh phở rong đã góp phần tạo nên ký ức về một Hà Nội thanh lịch và tinh tế. Hôm nay, hành trình ấy đang được tiếp nối bằng tư duy đổi mới sáng tạo, bằng sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, giới sáng tạo và cộng đồng chủ thể.
Cuộc thi “Sáng tạo IP văn hóa từ di sản văn hóa phi vật thể ‘Phở’ Hà Nội” vì thế không chỉ là sân chơi dành cho những người làm sáng tạo mà còn là bước thử nghiệm cho cách tiếp cận mới trong phát huy di sản, nơi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên đặc biệt, có khả năng tạo ra giá trị kinh tế, lan tỏa sức mạnh mềm và góp phần xây dựng thương hiệu quốc gia. Từ một bát phở mang hương vị Hà Nội, câu chuyện về di sản hôm nay đang mở ra kỳ vọng mới cho công nghiệp văn hóa Việt Nam trong tương lai./.
