Bền bỉ đưa văn hóa truyền thống vào cuộc sống hiện đại
Hơn một thập kỷ theo đuổi hình tượng ngựa, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát miệt mài chế tác bộ sưu tập sơn mài “Gióng” giàu tính biểu tượng. Mỗi tác phẩm không chỉ tôn vinh giá trị văn hóa dân tộc mà còn phản ánh hành trình sáng tạo bền bỉ, đưa di sản văn hóa truyền thống hòa vào cuộc sống hiện đại. Dịp Xuân Bính Ngọ 2026 này, từ hình tượng Thánh Gióng trong truyền thuyết dân tộc, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đã kiến tạo nên không gian sơn mài đương đại. Thông qua bộ sưu tập “Gióng” và chuỗi hoạt động trải nghiệm sơn mài miễn phí tại phố cổ Hà Nội và làng cổ Đường Lâm (phường Sơn Tây), sơn mài truyền thống đang hòa vào nhịp sống gần gũi, cởi mở và giàu sức lan tỏa.
Điểm nhấn xuyên suốt trong bộ sưu tập chính là hình tượng Thánh Gióng. Nghệ nhân cho biết, những tác phẩm ngựa gắn với người cưỡi trong bộ sưu tập đều hướng tới hình tượng vị thánh trong truyền thuyết, bộ sưu tập được anh đặt tên là “Gióng” với mong muốn hình ảnh ngựa của Thánh Gióng bước ra từ huyền thoại, hòa vào nhịp sống hiện đại.
Điểm nổi bật của bộ sưu tập là bộ bàn ghế sơn mài đặc biệt mang tên “Bát Mã Truy Phong”. Tác phẩm không chỉ gây ấn tượng bởi tạo hình và chất liệu, mà còn bởi ý niệm biểu tượng sâu sắc được nghệ nhân gửi gắm. Tác phẩm gồm 1 bàn và 7 ghế, được cấu trúc như một chỉnh thể hài hòa giữa ngựa mẹ và 7 chú ngựa con, gợi mở hình ảnh về một dòng chảy kế thừa và phát triển bền bỉ.
Trong bố cục ấy, ngựa mẹ được đặt ở vị trí trung tâm, là biểu trưng cho gốc rễ, cội nguồn, nền tảng văn hóa. Bao quanh là 7 ngựa con, đại diện cho các thế hệ tiếp nối, cho sự sinh sôi và lan tỏa của giá trị truyền đời. Mỗi chú ngựa mang một sắc độ khác nhau, một dáng vẻ khác nhau: con mạnh mẽ, con uyển chuyển, con trầm tĩnh, con bứt phá thể hiện sự đa dạng trong cá tính và con đường phát triển, nhưng tất cả đều cùng chung một hướng tiến, cùng truy đuổi “phong” – biểu trưng cho khát vọng vươn lên và tương lai rộng mở.
“Bát Mã Truy Phong” được chế tác 100% bằng gỗ phủ sơn mài, với gam màu chủ đạo là vàng và đỏ; đây là hai sắc màu giàu tính biểu tượng trong văn hóa Tết Việt: vàng của phúc lộc, thịnh vượng; đỏ của may mắn, sinh khí và khởi đầu mới. Trên nền màu ấy, những dáng ngựa hiện lên vừa ấm áp, vừa sống động, như mang theo hơi thở mùa Xuân lan tỏa khắp không gian làng cổ. Lớp sơn mài, với đặc tính càng mài càng lộ sắc, càng lâu càng bền, có ý nghĩa như một lời nhắc nhở: không phô trương nhất thời, mà dần lắng sâu và trường tồn.
Bên cạnh việc không ngừng tìm tòi, học hỏi để nâng cao sức sáng tạo cho bản thân, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát còn mở những khóa dạy học, đào tạo học viên điêu khắc sơn mài hoàn toàn miễn phí. Những năm qua, anh Phát đã đào tạo cho hàng trăm học viên, từ người địa phương đến người ở các tỉnh, thành trong cả nước đến học nghề. Tuy nhiên, điêu khắc vốn dĩ là một ngành có nhiều hạn chế so với các loại hình làm nghệ thuật khác, đã vậy điêu khắc sơn mài còn tiềm ẩn nhiều yếu tố đặc thù như sức khỏe, tay nghề, trí sáng tạo và đặc biệt là sự bền bỉ, hiếm thấy ở các bạn trẻ tuổi ngoài đôi mươi. Những năm qua, bằng sự nhiệt huyết và tình yêu nghệ thuật điêu khắc sơn mài truyền thống, Nguyễn Tấn Phát vẫn miệt mài truyền cảm hứng cho không ít học viên trẻ.
Xuất phát từ tình yêu quê hương, đặc biệt là các giá trị văn hóa cùng những nét nhà cổ, phiến đá ong của Đường Lâm, sau khi tìm hiểu, anh Nguyễn Văn Giang (20 tuổi) trú tại làng cổ Đường Lâm, phường Sơn Tây (Hà Nội) quyết định theo học nghệ thuật điêu khắc sơn mài truyền thống. Giang mong muốn những người trẻ sẽ tiếp nối và phát huy truyền thống văn hóa Việt.
Trong không gian làng cổ Đường Lâm, nơi đá ong, sân gạch và mái ngói đã thấm đẫm thời gian, sự xuất hiện của các tác phẩm sơn mài ngựa không tạo cảm giác xa lạ. Ngược lại, mỗi tác phẩm như được hòa mình không gian văn hóa nơi mình hiện diện. Du khách về làng cổ dịp Tết Bính Ngọ, ngoài việc tham quan đình Mông Phụ, những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi hay thưởng thức vị ngọt chè lam năm mới, còn có thể dừng chân thật lâu để chiêm ngưỡng bộ sưu tập “Gióng”, chậm rãi cảm nhận không khí Xuân xứ Đoài sâu lắng, nơi nghệ thuật hòa vào nhịp sống văn hóa bản địa.
Lần đầu tiên cùng gia đình đến với làng cổ Đường Lâm, du khách Ngô Thị Phương Anh (trú tại tỉnh Bắc Ninh) ngỡ ngàng trước bộ sưu tập đồ sộ với hàng nghìn tác phẩm mang hình tượng ngựa độc đáo do nghệ nhân trẻ Nguyễn Tấn Phát sáng tạo.
“Trước đây tôi chỉ biết đến sản phẩm hình tượng ngựa qua chất liệu gốm hay gỗ, đến với làng cổ Đường Lâm du lịch, tôi rất ấn tượng với cách sáng tạo kết hợp giữa chất liệu gỗ và đá ong. Tôi thấy rất tò mò và muốn tìm hiểu sâu hơn về loại hình nghệ thuật này”, chị Phương Anh chia sẻ.
Giữa tiết Xuân Bính Ngọ, những tác phẩm ngựa sơn mài lấy cảm hứng từ hình tượng Thánh Gióng tại làng cổ Đường Lâm là minh chứng cho câu chuyện về sự kế thừa và phát triển, về cách truyền thống có thể hòa chung vào nhịp sống hiện đại. Bảo tồn văn hóa không chỉ đơn thuần là giữ nguyên, mà còn bằng sự sáng tạo, tính kế thừa..., để những tinh hoa văn hóa Việt mãi “truy phong” cùng thời đại./.
