Sở hữu bờ biển dài và ngư trường ven bờ phong phú, Hà Tĩnh luôn xác định kinh tế biển là mũi nhọn. Tuy nhiên, áp lực khai thác ngày càng lớn cùng các hành vi tận diệt nguồn lợi từng là bài toán đau đầu của các cấp quản lý. Trong bối cảnh đó, sự ra đời và phát triển của các mô hình tự quản từ cộng đồng đã mở ra hướng đi đầy triển vọng.
Tiêu biểu cho mô hình này là Tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ số 2 (xã Tiên Điền). Trải qua hơn 12 năm hoạt động, tổ đã trở thành điểm tựa vững chắc cho ngư dân trong mỗi chuyến vươn khơi. Từ 240 thành viên ban đầu, đến nay tổ đã thu hút và phát triển lên 273 thành viên, cùng chung một mục tiêu duy nhất: xây dựng cộng đồng ngư dân đoàn kết, khai thác đúng pháp luật và bảo tồn ngư trường truyền thống.
Không chỉ thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền trên lý thuyết, các thành viên trong tổ đã chủ động phối hợp chặt chẽ với lực lượng Biên phòng tổ chức tuần tra, giám sát thường xuyên trên biển, kịp thời phát hiện và ngăn chặn nhiều hành vi xâm hại tài nguyên.
Ông Trần Văn Mạnh, Tổ trưởng Tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ số 2 (xã Tiên Điền) cho biết, sự đồng hành mật thiết giữa ngư dân và lực lượng biên phòng đã tạo nên một “lá chắn” vững chắc bảo vệ ngư trường. Nhờ thường xuyên tổ chức tuyên truyền, tuần tra bám biển và kịp thời phát hiện, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, số vụ khai thác thủy sản trái phép tại địa phương đã giảm mạnh theo từng năm. Cụ thể, từ 21 vụ được phát hiện và xử lý vào năm 2021, đến năm 2025 con số này chỉ còn 8 vụ và trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn xã chỉ ghi nhận thêm 2 vụ vi phạm nhẹ, cho thấy sự chuyển biến mạnh trong nhận thức pháp luật của bà con.
Sự thay đổi lớn nhất dễ dàng nhận thấy chính là sự yên bình của biển khơi và sự phục hồi của các hệ sinh thái ven bờ. Ngư dân Bùi Ngọc Cảnh, thành viên của Tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ số 2 xã Tiên Điền chia sẻ: Trước đây, nạn tàu giã cào bay đánh bắt sai vùng hoạt động rất phức tạp, hủy diệt hết tôm cá nhỏ khiến bà con đi biển vô cùng lo lắng, năng suất thấp. Nhưng từ khi có tổ đồng quản lý, anh em chúng tôi cùng nhau giám sát chặt chẽ, cứ phát hiện tàu lạ hay hành vi vi phạm là lập tức báo ngay cho lực lượng chức năng ứng phó. Giờ đây, giã cào đã giảm hẳn, lượng cá tôm ven bờ xuất hiện nhiều hơn trước. Đời sống của bà con được cải thiện rõ rệt, ai nấy đều phấn khởi bám biển giữ nghề.
Từ hiệu quả của mô hình tại Tiên Điền, các địa phương ven biển Hà Tĩnh đang tiếp tục đẩy mạnh việc kiện toàn, nâng cấp và thành lập mới các tổ cộng đồng nghề cá phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp hiện nay.
Mới đây, xã Lộc Hà (Hà Tĩnh) đã chính thức công bố thành lập Tổ chức cộng đồng nghề cá ven bờ với sự tham gia của 198 thành viên. Đây được xem là lực lượng nòng cốt, trực tiếp thực hiện việc tuyên truyền, vận động các chủ tàu chấp hành nghiêm túc quy định chống khai thác IUU. Đồng thời, tổ chức này cũng được UBND xã tin tưởng giao phó nhiều trọng trách nặng nề như: quản lý quy hoạch nuôi trồng thủy sản; bảo vệ, khai thác và tái tạo nguồn lợi thủy sản trong phân khu được giao; kịp thời ngăn chặn và kiến nghị cơ quan chức năng xử lý nghiêm các hành vi vi phạm Luật Thủy sản.
Ông Trần Bá Chung, Tổ trưởng Tổ chức cộng đồng nghề cá ven bờ xã Lộc Hà khẳng định: Ngay sau khi thành lập, chúng tôi đã nhanh chóng kiện toàn bộ máy nhân sự, chuẩn bị các bước để thành lập các tổ tự quản, tổ tuần tra thường trực tại các thôn ven biển. Đồng thời, tổ chức đã ký kết quy chế phối hợp hành động với UBND xã Lộc Hà và Đồn Biên phòng Cửa Sót. Sự phối hợp chặt chẽ này giúp các bên tăng cường chia sẻ thông tin, tổ chức tuần tra chung nhằm phát hiện, xử lý nghiêm các vụ việc đánh bắt mang tính hủy diệt ngay từ trong trứng nước, quyết tâm bảo vệ vùng biển quê hương.
Theo số liệu thống kê từ Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh, tỉnh hiện đang duy trì hoạt động của 15 Tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ với tổng số hơn 2.000 thành viên tham gia gieo neo dòng chảy bảo vệ biển. Để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước ngày càng cao, đặc biệt là trong tiến trình chuyển đổi số và thích ứng mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh đang phối hợp với các huyện thị ven biển rà soát, nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ hiện có.
Đến nay, tỉnh đã hoàn thành việc thành lập mới 2 tổ chức cộng đồng nghề cá kiểu mẫu; dự kiến từ nay đến cuối năm 2026 sẽ thành lập thêm ít nhất 6 tổ chức nữa, nhằm từng bước phủ kín và hoàn thiện mạng lưới đồng quản lý nghề cá dọc chiều dài bờ biển của tỉnh.
Ông Nguyễn Hữu Toàn, Trưởng phòng Khai thác thủy sản, Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh nhấn mạnh, thời gian tới, đơn vị sẽ tiếp tục đồng hành, hướng dẫn kỹ thuật cho các địa phương trong việc kiện toàn bộ máy. Chúng tôi tập trung mạnh vào việc hỗ trợ thành lập các tổ chức cộng đồng nghề cá theo mô hình chính quyền hai cấp để tăng tính pháp lý và hiệu quả thực chất.
Bên cạnh đó, Chi cục Thủy sản Hà Tĩnh sẽ liên tục mở các lớp tập huấn chuyên sâu, nâng cao năng lực giám sát, sử dụng thiết bị định vị và luật pháp cho các thành viên. Mục tiêu cốt lõi là làm sao để các tổ thực sự phát huy tối đa vai trò tự quản, là “cánh tay nối dài” vững chắc của chính quyền và lực lượng chức năng.
Việc trao quyền cho người dân tự quản lý, bảo vệ ngư trường của chính mình là một hướng đi đúng đắn, nhân văn và mang tính chiến lược lâu dài. Khi người dân hiểu rõ quyền lợi của mình gắn liền với sự sống còn của đại dương, họ sẽ tự giác tuân thủ. Những tổ đồng quản lý nghề cá ven bờ tại Hà Tĩnh đã và đang chứng minh rằng: Sức mạnh lớn nhất để giữ gìn biển bạc không nằm ở đâu xa, mà nằm ngay trong chính sự đoàn kết và ý thức trách nhiệm của mỗi ngư dân./.
