Người dân địa phương vẫn quen gọi cơ sở của bà Nguyễn Thị Minh là lò bột bà Ba Minh. Căn nhà nhỏ nằm dưới chân cầu Phú Long, là một cơ sở thủ công còn duy trì nghề làm bột đến nay.
Trước khi gắn bó với nghề, bà Minh từng bán hàng tạp hóa. Nhận thấy nhu cầu sử dụng bột của người dân trong vùng khá lớn, bà nhập bột từ nơi khác về bán. Tuy nhiên, nhiều khách hàng phản ánh bột bị chua, chất lượng không đồng đều nên bà quyết định tự làm bột để bán. Ban đầu chỉ vài kg, sản lượng dần tăng lên vài chục kg, rồi đến nay mỗi mẻ làm từ 1-1,5 tạ nguyên liệu. Nhu cầu thì rất lớn nhưng sức 4 mẹ con chưa đủ đáp ứng.
Cách bà Minh bước vào nghề cũng khá đặc biệt. Không qua trường lớp hay được truyền dạy bài bản từ một cơ sở nào, bà bắt đầu bằng chính cách làm bột phục vụ gia đình. Qua từng mẻ bột, kinh nghiệm được tích lũy dần. Mẻ bột ngon là kinh nghiệm được giữ lại; mẻ chưa đạt thì tìm nguyên nhân để điều chỉnh. Với bà Minh, đó là quá trình “nghề dạy nghề”, được hình thành qua hàng chục năm làm việc và đúc kết từ chính sản phẩm của mình.
Để có những nia bột thành phẩm, công việc thường bắt đầu từ đêm hôm trước. Khoảng 22 giờ, gạo được ngâm, đến 2 giờ sáng, gạo, nếp được vo sạch rồi xay nhuyễn. Sau khi bột được đăng, để ráo nước, từng cục bột trắng phau được những người trong gia đình tiếp tục công đoạn cắt bột bằng dao. Đây là khâu tạo nên nét riêng của lò bột Bà Ba Minh. Bột gạo thì được cắt thành thanh dài rồi dùng tay bẻ thành từng miếng vuông, xếp trên các nia tre. Bột nếp thì dùng dao cắt thành lát mỏng trải đầy lên các nia tre rồi đem phơi nắng. Sau khoảng hai ngày, bột khô được đóng gói.
Công việc tưởng như quen tay nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm. Chị Lê Thị Thanh Hoa (con gái bà Minh) cho biết: chất lượng bột không chỉ phụ thuộc vào nguyên liệu và kỹ thuật mà còn chịu tác động lớn của thời tiết. Khâu vo gạo, nếp rất là quan trọng vì nó quyết định đến độ trắng, sạch của bột. Không chỉ xem bản tin thời tiết, người làm nghề còn phải biết nhìn trời, đoán nắng để sắp xếp thời gian sản xuất và phơi bột. Những ngày nắng thuận lợi, khoảng sân trước lò lại phủ kín những nia bột trắng. Không có nắng bột sẽ bị chua...
Điểm đáng chú ý ở lò bột Bà Ba Minh không chỉ nằm ở việc sản xuất một sản phẩm thực phẩm quen thuộc mà còn ở cách gia đình duy trì phương thức làm nghề truyền thống qua nhiều năm. Những công đoạn vốn có thể được thay thế hoặc rút ngắn bằng phương thức sản xuất hiện đại vẫn được gia đình thực hiện thủ công, trong đó nổi bật là công đoạn cắt và bẻ bột bằng tay. Theo bà Minh, người nghề làm bột phải thức khuya, dậy sớm, cả ngày lấm lem bột trắng, thường xuyên tiếp xúc với nước nên đòi hỏi người làm phải chịu khó, cẩn trọng.
Hiện lò bột của bà Minh không chỉ bán bột tươi dùng ngay mà còn sản xuất các loại bột gạo, bột nếp khô truyền thống phục vụ nhu cầu làm bánh xèo, bánh căn, nấu chè... Sản phẩm được các tiệm bánh, cửa hàng tạp hóa mua sỉ và người dân mua về sử dụng trong gia đình.
Chị Phan Kiều Trinh, phường Phú Thủy (Lâm Đồng) là khách hàng thường xuyên mua bột tại lò Bà Ba Minh. Chị Trinh cho biết: Bột ở đây nổi tiếng với chất lượng tốt, thuận tiện để chế biến các món ăn như bánh xèo, bánh căn... Mỗi sáng hoặc lúc nào thích, chỉ cần có bột là chị có thể nhanh chóng chế biến, tiện lợi, bảo đảm hương vị như nhà làm, ngon hơn một số loại bột đóng gói sẵn.
Hiện nay, sản phẩm chế biến sẵn và sản xuất công nghiệp ngày càng nhiều, nghề thủ công truyền thống phải thích ứng để tồn tại. Dù quy mô sản xuất còn thủ công và chịu nhiều tác động từ thời tiết, lò bột Bà Ba Minh vẫn duy trì được đầu ra. Đây là cơ sở để nghề tiếp tục tồn tại nhưng cũng cho thấy nghề truyền thống muốn có “sức sống”, duy trì lâu dài thì việc giữ nghề cần gắn với nhu cầu thực tế của thị trường và cái tâm của những người làm nghề.
Từ bà Minh, nghề được hai người con gái và người con dâu tiếp nối, giúp một nghề thủ công từng quen thuộc không bị mất đi giữa những thay đổi của đời sống và thị trường. Tuy nhiên, điều khiến bà Minh trăn trở không phải là đầu ra của sản phẩm mà là tương lai của nghề. Bởi các con, cháu trong gia đình hiện đều có công việc riêng, không còn nhiều người thực sự “mặn mà” với lò bột. Hai đứa con gái đang tiếp quản công việc nhưng nghề có được duy trì đến thế hệ sau hay không bà cũng chưa chắc chắn.
Theo UBND phường Hàm Thắng, nơi đây từng có nhiều nghề truyền thống như: làm bánh tráng, làm bún, bánh hỏi, cốm hộc, làm bột… Qua thời gian, cùng với sự thay đổi của đời sống và phương thức sản xuất, một số nghề không còn được phát triển mạnh như trước. Tại địa phương vẫn còn những hộ gia đình bền bỉ giữ nghề như gia đình bà Nguyễn Thị Minh, vừa tạo việc làm, thu nhập, góp phần duy trì những nghề truyền thống gắn với đời sống và văn hóa của địa phương. Nghề truyền thống như làm bột cắt tay được duy trì không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn một phương thức sản xuất thủ công mà còn góp phần đa dạng hóa sinh kế, tạo ra các sản phẩm phục vụ thị trường và đóng góp vào phát triển kinh tế- xã hội tại địa phương./.
