Không còn bó hẹp trong không gian các phường Xoan cổ, nhiều năm nay, Hát Xoan đã hiện diện trong các trường học ở Phú Thọ thông qua các giờ học địa phương, hoạt động ngoại khóa và câu lạc bộ văn nghệ. Việc đưa di sản vào học đường được xem là hướng đi quan trọng để gìn giữ, trao truyền giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc của vùng đất Tổ cho thế hệ trẻ hôm nay.
Đưa di sản vào nhịp sống học đường
Trong hành trình đưa Hát Xoan đến gần hơn với học sinh, ngành Giáo dục tỉnh Phú Thọ xác định, giáo dục di sản là giải pháp quan trọng để bồi đắp tình yêu văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ. Ông Nguyễn Quang Minh, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ cho biết, trong quá trình phát triển và hội nhập của đất nước, vấn đề giáo dục giá trị nói chung, giáo dục văn hóa nói riêng đã và đang được ngành giáo dục đặc biệt quan tâm. Thời gian tới, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ sẽ tiếp tục chỉ đạo các đơn vị, trường học trên địa bàn lan tỏa mạnh mẽ di sản văn hóa phi vật thể Hát Xoan, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ ngay từ bậc học phổ thông.
Đến nay, Hát Xoan đã trở thành một phần bền vững trong đời sống giáo dục tỉnh Phú Thọ, khi 100% trường tiểu học và trung học cơ sở đã đưa nội dung này vào chương trình giáo dục địa phương dưới nhiều hình thức phong phú. Các câu lạc bộ Hát Xoan học đường tiếp tục được duy trì thường xuyên ở nhiều cơ sở giáo dục, thu hút đông đảo học sinh tham gia, tạo nên những không gian sinh hoạt văn hóa đậm sắc màu đất Tổ, nơi di sản được “sống” cùng tuổi thơ học trò.
Đội ngũ giáo viên âm nhạc từ mầm non đến trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh đã và đang được tham gia các lớp tập huấn bài bản, bồi dưỡng kỹ năng hát, múa và thực hành các bài Xoan cổ. Từ đó, họ trở thành những nhịp cầu kết nối bền chặt, đưa làn điệu Xoan cổ từ không gian sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống bước vào lớp học để di sản tiếp tục ngân vang, thấm sâu vào ký ức và nuôi dưỡng tâm hồn thế hệ trẻ hôm nay.
Tại các địa phương vùng lõi di sản Hát Xoan như, Kim Đức, Hùng Lô, Vân Phú hay Gia Cẩm, mô hình phối hợp giữa nhà trường với các phường Xoan cổ vẫn được duy trì. Học sinh không chỉ học trong lớp mà còn trực tiếp tới đình làng, miếu cổ, nghe nghệ nhân kể chuyện về tục kết nghĩa phường Xoan, học cách gõ phách, đánh trống, thực hành các điệu múa giao duyên trong không gian văn hóa truyền thống.
Trường Tiểu học Gia Cẩm, phường Việt Trì là một trong những điểm sáng trong việc đưa Hát Xoan vào học đường, Trường Tiểu học Gia Cẩm, phường Việt Trì đã đưa những làn điệu Xoan trở nên gần gũi với học sinh. Trường có gần 2.000 học sinh, trong đó, nhiều em đã hát thành thạo các làn điệu Xoan cơ bản, thực hiện đúng nhịp phách và các động tác múa truyền thống. Nhà trường hiện duy trì câu lạc bộ Hát Xoan theo lớp và nhóm sở thích, đồng thời xây dựng lực lượng khoảng 250 học sinh nòng cốt thường xuyên tham gia biểu diễn, giao lưu tại các sự kiện văn hóa, lễ hội của địa phương. Trong những giờ sinh hoạt câu lạc bộ, tiếng trống phách cùng những câu hát giao duyên đã trở thành âm thanh quen thuộc nơi sân trường, góp phần nuôi dưỡng tình yêu di sản trong học sinh dưới mái trường.
Những người lặng lẽ “giữ hồn di sản”
Đằng sau sự lan tỏa của Hát Xoan trong học đường là sự bền bỉ, tâm huyết của các nghệ nhân, giáo viên âm nhạc và đội ngũ làm công tác văn hóa, giáo dục trong hành trình trao truyền di sản cho thế hệ trẻ.
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch, Trùm phường Xoan An Thái chia sẻ: “Các cháu nhỏ tiếp thu rất nhanh và rất yêu Xoan khi được tương tác. Tuy nhiên, để Hát Xoan thực sự được trao truyền bền vững trong học đường, rất cần tạo điều kiện để các nghệ nhân tiếp tục đồng hành cùng nhà trường trong công tác truyền dạy, giúp các em hiểu và yêu hơn di sản văn hóa của quê hương”.
Ở góc độ nhà trường, cô giáo Lê Thị Lan Anh, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hùng Lô mong muốn, ngành Giáo dục tỉnh Phú Thọ cùng chính quyền địa phương tiếp tục quan tâm, tạo điều kiện để các trường học chủ động hơn trong việc xây dựng chương trình, tổ chức hoạt động trải nghiệm và đưa Hát Xoan đến gần hơn với học sinh thông qua hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ và giao lưu văn hóa truyền thống.
Là giáo viên âm nhạc trực tiếp đứng lớp tại Trường Trung học cơ sở Kim Đức, cô giáo Nguyễn Thị Bích Việt hiểu rõ những khó khăn trong việc đưa các làn điệu Xoan đến gần hơn với học sinh hôm nay. Theo cô Bích Việt, nhiều làn điệu Xoan có giai điệu, niêm luật và từ ngữ địa phương khá khó tiếp cận đối với học sinh vốn quen với các dòng nhạc hiện đại. Vì vậy, giáo viên thường lựa chọn những làn điệu vui tươi, dễ nhớ để hướng dẫn trước, kết hợp sử dụng phách, trống, hình ảnh trực quan và tổ chức buổi trải nghiệm thực tế tại các phường Xoan cổ nhằm tạo hứng thú cho học sinh.
Sự kiên trì ấy đang dần mang lại “quả ngọt”. Em Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh, Trường Trung học cơ sở Kim Đức hào hứng cho biết em đã được tham gia biểu diễn Hát Xoan tại Đình Thét, miếu Lãi Lèn và một số lễ hội truyền thống của địa phương. “Mỗi lần mặc trang phục truyền thống, cầm phách và biểu diễn cùng các bạn, em cảm thấy rất tự hào về quê hương mình. Em muốn tiếp tục học Hát Xoan để giới thiệu cho nhiều bạn bè và du khách biết hơn về di sản của Phú Thọ”, Quỳnh Anh chia sẻ.
Để câu Xoan còn ngân mãi
Trong dòng chảy hiện đại với sự xuất hiện của nhiều loại hình giải trí mới, việc đưa Hát Xoan vào trường học được xem là hướng đi bền vững để di sản tiếp tục phát triển trong cộng đồng.
Thời gian tới, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục chủ động ứng dụng công nghệ số trong công tác bảo tồn, truyền dạy Hát Xoan. Cùng với duy trì hình thức truyền dạy trực tiếp, tỉnh Phú Thọ đang từng bước xây dựng kho dữ liệu số về Hát Xoan gồm video, hình ảnh, tư liệu điện tử và bài giảng trực tuyến nhằm tạo thêm kênh tiếp cận phù hợp với học sinh, sinh viên trong thời đại số.
Giữa nhịp sống hiện đại, những câu Xoan cổ vẫn vang lên trong sân trường đất Tổ như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Khi những học sinh hôm nay say sưa học từng nhịp phách, từng câu hát giao duyên, những làn điệu Xoan cổ vẫn đang được nâng niu, gìn giữ và trao truyền cho các thế hệ mai sau./.
