Hành trình đưa di sản Việt Nam tới xứ sở Bạch dương
Được thành lập từ ngày 30/10/1918, Bảo tàng nghệ thuật quốc gia Phương Đông (bảo tàng Phương Đông) từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của những người yêu mến văn hóa trong và ngoài nước Nga. Trong kho tàng nghệ thuật đồ sộ của bảo tàng, bộ sưu tập văn hóa, nghệ thuật của Việt Nam đóng vai trò nổi bật.
Từ những năm đầu thập niên 1970, khi mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Liên Xô trước đây đang ở giai đoạn phát triển tích cực nhất, bảo tàng Phương Đông bắt đầu xây dựng bộ sưu tập về Việt Nam và sau đó mở ra một số nước trong khu vực Đông Nam Á. Kể từ đó, thông qua con đường ngoại giao văn hóa, hàng trăm hiện vật tiêu biểu cho các thời kỳ lịch sử Việt Nam đã được lựa chọn và đưa vào bộ sưu tập về Việt Nam của bảo tàng. Trải qua hơn nửa thế kỷ, đến nay, bảo tàng đã xây dựng được một không gian trưng bày bề thế, đưa khách tham quan ngược dòng thời gian, chiêm ngưỡng những hiện vật lịch sử đặc biệt của Việt Nam kéo dài từ thế kỷ XI cho đến nay.
Bước vào không gian trưng bày về Việt Nam, người xem không khỏi ngỡ ngàng trước những tác phẩm nghệ thuật độc đáo, có giá trị thẩm mỹ cao. Nổi bật trong số đó là các hiện vật đồ gốm quý hiếm được chế tác bằng kỹ thuật vẽ men chìm tinh xảo kết hợp cùng sắc xanh coban và các màu khoáng tự nhiên. Những hiện vật được coi là tinh hoa của nghề gốm sứ trong các triều đại nhà Lý và nhà Trần. Những hiện vật này không chỉ phản ánh sự phát triển rực rỡ của nghề thủ công nghiệp truyền thống của Việt Nam mà còn minh chứng cho tài hoa, sự tỉ mỉ của các nghệ nhân Đại Việt từ nhiều thế kỷ trước.
Bên cạnh gốm sứ, các tác phẩm điêu khắc gỗ về đề tài Phật giáo Việt Nam giai đoạn thế kỷ XVII-XIX cũng để lại dấu ấn mạnh mẽ đối với mỗi người dân Nga khi đến khám phá kho tàng văn hóa Việt Nam tại đây. Các tác phẩm điêu khắc bằng gỗ được sơn mài, chạm khắc, mạ vàng và vẽ tay thể hiện hình ảnh Phật hài đồng, Phật nhập Niết bàn, và Bồ Tát Quan Âm… phản ánh thời kỳ phát triển đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ gắn với triết lý tôn giáo tại Việt Nam. Từng đường nét tạc tượng phản ánh góc nhìn nhân sinh quan sâu sắc, thể hiện tinh thần hướng thiện và đời sống tâm linh phong phú của người Việt xưa.
Không chỉ dừng lại ở các bảo vật cung đình hay tôn giáo, bức tranh văn hóa Việt Nam tại bảo tàng còn gần gũi, ấm áp hơn qua các hiện vật gắn liền với đời sống sinh hoạt thường nhật. Khách tham quan có thể bắt gặp những vật dụng chạm khắc gỗ tinh tế từng được trang trọng trưng bày trên bàn thờ tổ tiên – nơi thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, truyền thống thờ cúng gia tiên linh thiêng của người Việt từ ngàn đời nay. Đồng thời, những vật dụng hàng ngày quen thuộc trong gia đình Việt Nam thế kỷ XIX cũng được gìn giữ cẩn trọng. Mỗi món đồ dùng mộc mạc mang theo hơi thở của làng quê Việt Nam truyền thống, giúp công chúng quốc tế hiểu thêm về cách thức sinh sống, lao động và văn hóa ứng xử của con người Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử.
Trong không gian này, người xem còn bắt gặp các vật phẩm nghệ thuật trang trí trong không gian sinh hoạt của gia đình người Việt cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX. Bảo tàng sưu tập trọn bộ các vật dụng trong phòng làm việc của một nhà tri thức thời kỳ phong kiến, gồm: cánh cửa, tấm bình phong được trang trí bằng tranh vẽ khảm sừng, một tấm bình phong để bàn bằng đá cẩm thạch, một lư hương bằng bạc và một chiếc bình hút thuốc bằng gỗ khảm xà cừ.
Người xem không thể không ngạc nhiên trước tác phẩm tranh sơn mài đồ sộ mô tả Sự tích hồ Gươm. Tác phẩm này được sưu tầm vào cuối thập niên 1970, tiêu biểu cho thời kỳ phát triển rực rỡ của nghệ thuật sơn mài Việt Nam trong thế kỷ XX. Tác phẩm này có hình tròn, đường kính hơn 1 mét, được chế tác từ khối gỗ nguyên khối với họa tiết khảm xà cừ lấp lánh mô tả quang cảnh hồ Tả Vọng xưa và hình ảnh vua Lê Lợi trao gươm báu cho rùa vàng.
Tiếp nối nhịp cầu hữu nghị Việt-Nga
Việc Bảo tàng Phương Đông dày công sưu tầm và trưng bày trang trọng các giá trị văn hóa Việt Nam là minh chứng sinh động cho tình cảm gắn bó, sự trân trọng mà nhân dân Nga dành cho đất nước và con người Việt Nam.
Những nỗ lực không ngừng nghỉ của Bảo tàng luôn nhận được sự giúp đỡ hỗ trợ tích cực từ các tổ chức, cơ quan quản lý văn hóa của Việt Nam đến lãnh đạo cấp cao hai nước. Đúng một năm trước, tháng 7/2025, trong khuôn khổ tuần lễ văn hóa Việt Nam tại Nga, bà Ngô Phương Ly - Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - đã đến thăm bảo tàng nhân dịp khai trương triển lãm tranh sơn mài Việt Nam tại Bảo tàng này.
Tại sự kiện này, Tổng Giám đốc Bảo tàng Phương Đông Alexander Sedov nhấn mạnh đây là lần đầu tiên tranh sơn mài Việt Nam được trưng bày trên quy mô lớn như vậy tại Bảo tàng. Theo ông, tranh sơn mài là minh chứng sống động cho sự hòa quyện giữa tinh thần phương Đông, vẻ đẹp tự nhiên và nền văn hóa dân tộc sâu sắc, trường tồn của Việt Nam.
Nhấn mạnh ý nghĩa quan trọng của sự kiện này trong năm kỷ niệm 75 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Liên bang Nga, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Nga Olga Lyubimova khẳng định giao lưu văn hóa luôn là trọng tâm trong việc tăng cường hợp tác giữa hai nước trên tinh thần đối tác chiến lược toàn diện.
Đánh giá cao kết quả của quá trình lao động nghệ thuật cần mẫn và tỉ mỉ của các họa sĩ Việt Nam, Phu nhân Ngô Phương Ly khẳng định: “Triển lãm này không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn là cầu nối giao lưu nghệ thuật giữa nhân dân Việt Nam và Nga”. Cũng nhân dịp này, Phu nhân Ngô Phương Ly đã tặng bảo tàng chiếc áo dài được may riêng cho bà nhân chuyến thăm Nga của Tổng Bí thư Tô Lâm, tháng 5/2025. Bà Ngô Phương Ly bày tỏ hi vọng bộ sưu tập về Việt Nam của Bảo tàng Nghệ thuật Phương Đông sẽ trở thành biểu tượng cho tình hữu nghị chân thành, bền chặt và trường tồn giữa nhân dân hai nước.
Tiếp tục lộ trình này, mới đây, bảo tàng Phương Đông tiếp tục bổ sung cho Bộ sưu tập Việt Nam những hiện vật được Nhà hát múa rối nước Thăng Long (Hà Nội) trao tặng. Các hiện vật là con rối mang hình tượng Tiên nữ, Người phụ nữ nông dân và Chim Phượng hoàng đã gắn bó với các buổi biểu diễn của Nhà hát múa rối Thăng Long ở Việt Nam và nước ngoài. Những hiện vật này là con rối nước được làm bằng gỗ hết sức mộc mạc, nhưng là những nhân chứng sống động trong bề dày lịch sử Nhà hát múa rối Thăng Long của Việt Nam.
Thông qua những hiện vật độc đáo được bảo tàng Phương Đông dày công sưu tầm, văn hóa Việt Nam đã và đang vượt qua mọi rào cản về ngôn ngữ và khoảng cách địa lý để chạm đến trái tim của bạn bè Nga và quốc tế. Với nền tảng phong phú và tiềm năng hợp tác rộng lớn, trên tinh thần chỉ đạo của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, ngoại giao văn hóa đang có cơ hội rất lớn để đơm hoa, kết trái ngay tại xứ sở Bạch dương, góp phần thắt chặt hơn nữa tình hữu nghị truyền thống, sự hiểu biết lẫn nhau giữa người dân hai nước trong kỷ nguyên mới./.
