Mùa cá mòi thường bắt đầu từ tháng cuối Giêng, chính vụ trùng với thời điểm hoa gạo nở đỏ ven sông. Mùa khai thác kéo dài khoảng hai tháng, kết thúc vào tháng 3 âm lịch.
Cá mòi đã đi vào thi ca, khi “lộc sông” được nhà văn Nguyễn Huy Thiệp khắc họa trong truyện ngắn “Chảy đi sông ơi”: một khúc sông buổi sớm với dải sương mù bảng lảng, tiếng gõ đuổi cá lanh canh và tiếng sóng vỗ oàm oạp bên mạn thuyền. Đến nay, cảnh tượng ấy vẫn còn hiện hữu trong đời sống đánh bắt cá mòi của ngư dân.
Trên chiếc thuyền nan đã cũ, phía trên uốn vòm bằng tre, nứa để chắn nắng mưa cùng những ngư cụ truyền thống với các tay lưới, ông Trần Văn Chính ở xã Nam Sang (tỉnh Ninh Bình) cho biết đã đi đánh cá mòi từ sáng sớm tới chiều tối, miệt mài với nghề gắn bó cả đời. Dù đã 73 tuổi, ông vẫn còn khá khỏe mạnh; mỗi ngày đánh bắt cho thu nhập khoảng 500.000 đồng đến 1 triệu đồng, tùy thuộc vào may rủi của nghề chài lưới.
Tuy nhiên, ông cho biết, dù rất tích cực di chuyển địa điểm thả lưới nhưng năm nay lượng cá mòi ít hơn năm trước. Nếu như năm 2025, mỗi ngày ông có thể đánh bắt khoảng 30 kg thì nay chỉ còn 15-20 kg. Với kinh nghiệm nhiều năm gắn bó sông nước, ông cho rằng biến đổi thời tiết, khí hậu là một trong những nguyên nhân khiến nguồn cá suy giảm.
Khúc sông Hồng chảy qua phường Phố Hiến cũng giống nhiều khúc sông khác nhưng không hiểu sao lại là nơi có nhiều cá mòi hơn cả. Ngư dân của tỉnh Hưng Yên, tỉnh Ninh Bình đều tụ về đây đánh bắt cả ngày lẫn đêm. Thường ngày, sông Hồng vốn chỉ có tiếng sóng dập dềnh vỗ mạn thuyền, nay trở nên nhộn nhịp khi các mũi thuyền cập bờ, kết thúc hành trình đánh cá mòi. Trên bờ kè cũng trở nên sống động với cảnh mua bán tấp nập, người vận chuyển đá lạnh, nhiên liệu lên thuyền cho chuyến đánh bắt mới. Nhịp sống cứ thế nối tiếp, không ngừng nghỉ theo từng con nước.
Vừa cập mũi thuyền tại bến phà Vũ Điện (Phố Hiến) vào giữa trưa khi ánh mặt trời đứng bóng, vợ chồng người thuyền chài Trần Văn Đào, xã Nam Sang nhanh tay vớt những con cá mòi còn tươi trong khoang thuyền, cho vào rổ rồi mang lên bờ bán cho thương lái đợi sẵn. Xong công việc, rít một điếu thuốc lào, ông Đào chia sẻ về những vất vả cũng như sự may rủi của nghề săn cá mòi. Ông nói: “Có khi người đi trước thả một mẻ lưới chỉ được vài cân, nhưng người đi sau lại vớ được cả đàn cá to tới chục cân. Nói chung vẫn là may hơn khôn, vì cá mòi đi theo đàn, không đi lẻ”. Ông Đào cho biết thêm, theo kinh nghiệm nhiều năm, khi có gió Đông thường đánh bắt được nhiều cá hơn.
Dù mùa cá mòi giúp người dân thuyền chài có thu nhập cao hơn nhưng nghề này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Theo ông Trần Văn Đào, không ít trường hợp ngư dân đang thả lưới giữa sông thì bị tàu hàng lớn làm đứt lưới, gây thiệt hại từ vài trăm nghìn đến hàng triệu đồng. Nguy hiểm hơn, với những chiếc thuyền nhỏ đánh bắt theo phương thức truyền thống, khi gặp gió to, sóng lớn, nguy cơ lật thuyền, hư hỏng ngư cụ, thậm chí ảnh hưởng đến tính mạng là điều luôn hiện hữu.
Theo nhiều gia đình thuyền chài, chi phí đầu tư đánh cá mòi theo phương thức thông thường khoảng 40-50 triệu đồng, bao gồm đóng thuyền, gắn động cơ và mua lưới. Với những tàu công suất lớn, sử dụng lưới gắn điện, chi phí có thể lên tới 400-500 triệu đồng. Tuy nhiên, hình thức đánh bắt bằng lưới điện mang tính tận diệt đã bị cơ quan chức năng cấm và xử lý.
Do sản lượng cá mòi năm nay giảm nên giá bán có tăng, dao động từ 30.000 đến 50.000 đồng/kg tại bến. Sau khi đưa về chợ, cá được phân loại; loại cá to (khoảng 10 con/kg) được cung cấp cho nhà hàng hoặc vận chuyển đi các tỉnh, thành phố; cá nhỏ hơn được bán cho người tiêu dùng hoặc chế biến thành chả cá mòi.
Là người nhiều năm thu mua cá mòi để chế biến và tiêu thụ, chị Trần Thị Trang, số 4 Nguyễn Thiện Thuật (phường Phố Hiến), cho biết trước đây cá mòi thường được rán giòn để ăn. Tuy nhiên, nắm bắt thị hiếu người tiêu dùng, chị đã chọn cá to, béo để kho và bán ra thị trường. Sản phẩm cá mòi kho dân dã được nhiều người ưa chuộng, coi như một đặc sản. Ngoài ra, cá còn được ướp nghệ, đóng gói hút chân không, ướp lạnh để thuận tiện cho việc tiêu thụ và làm quà biếu. Nhờ đó, mỗi vụ cá mòi, chị tiêu thụ được vài tạ cá, góp phần tăng thu nhập.
Từ một món ăn dân dã của cư dân ven sông, cá mòi nay đã trở thành đặc sản mang dấu ấn riêng của vùng đất Phố Hiến. Là loại cá tự nhiên, cá mòi được đánh giá khá sạch, giàu canxi, được nhiều người tiêu dùng lựa chọn. Giữa dòng chảy bền bỉ của sông Hồng, mùa cá mòi không chỉ mang lại sinh kế mà còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa, lao động và ký ức của một vùng quê trù phú./.
