Từ thực tiễn nhiều năm hoạt động nghệ thuật tại Australia, nghệ sĩ Minh Hà Patmore, thuộc Tổ chức Giao lưu Văn hóa Việt Nam – Australia (VACEO), cho rằng nghệ sĩ người Việt ở nước ngoài không chỉ đơn thuần là những người biểu diễn mà còn có thể đóng vai trò như những “đại sứ văn hóa” tự nhiên, góp phần kết nối Việt Nam với bạn bè quốc tế bằng ngôn ngữ của nghệ thuật.
Chia sẻ với phóng viên TTXVN tại Sydney, nghệ sĩ Minh Hà nhấn mạnh một lợi thế đặc biệt của các nghệ sĩ kiều bào là vừa am hiểu văn hóa quê hương, vừa có trải nghiệm trực tiếp với môi trường văn hóa của nước sở tại. Sinh sống trong một xã hội đa văn hóa như Australia giúp họ hiểu thị hiếu, cách tiếp nhận và tư duy của công chúng bản địa, từ đó tìm được cách truyền tải những giá trị vốn mang đậm bản sắc Việt Nam bằng một ngôn ngữ nghệ thuật mà người nước ngoài có thể đồng cảm và trân trọng.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết 80) xác định văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chủ động quảng bá văn hóa dân tộc ra thế giới, phát huy vai trò của đội ngũ văn nghệ sĩ và những người hoạt động văn hóa trong sáng tạo, gìn giữ và lan tỏa các giá trị Việt Nam. Ở góc độ này, những hoạt động mà nghệ sĩ Minh Hà và nhiều nghệ sĩ kiều bào đang thực hiện cũng cho thấy một cách thức cụ thể để văn hóa trở thành sức mạnh mềm như tinh thần Nghị quyết 80 đặt ra: không chỉ bảo tồn các giá trị truyền thống trong phạm vi cộng đồng người Việt, mà còn đưa những giá trị đó ra những không gian văn hóa mới và tiếp cận những nhóm công chúng mới.
Từ thực tế biểu diễn và giảng dạy tại Australia, nghệ sĩ Minh Hà nhận thấy âm nhạc truyền thống Việt Nam có sức hấp dẫn đáng kể đối với công chúng đa văn hóa. Những âm thanh đặc trưng của đàn tranh, sáo trúc hay các nhạc cụ dân tộc khác thường tạo sự tò mò và hứng thú đối với khán giả lần đầu tiếp xúc. Theo cô, khi âm nhạc vang lên, rào cản ngôn ngữ phần nào được thu hẹp, nhường chỗ cho sự đồng cảm về cảm xúc. Chính vì vậy, nghệ thuật có thể trở thành một trong những con đường trực tiếp để bạn bè quốc tế hiểu thêm về con người, lịch sử và bản sắc của Việt Nam.
Đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, ý nghĩa của âm nhạc truyền thống còn nằm ở khả năng duy trì sự kết nối giữa các thế hệ với quê hương. Đây cũng là một trong những nội dung được Nghị quyết 23-NQ/TW về công tác về người Việt Nam ở nước ngoài (Nghị quyết 23) đặc biệt chú trọng khi đặt mục tiêu xây dựng cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài vững mạnh, hội nhập tốt nhưng vẫn gìn giữ tiếng Việt, bản sắc văn hóa và phát huy vai trò của cộng đồng như những “đại sứ” của đất nước, con người Việt Nam.
Các lớp học nhạc cụ truyền thống mà nghệ sĩ Minh Hà và các đồng nghiệp tổ chức tại Australia vì vậy không chỉ mang ý nghĩa đào tạo nghệ thuật. Đây còn là không gian để những người Việt xa quê, đặc biệt là thế hệ trẻ sinh ra và lớn lên tại Australia, tìm hiểu văn hóa nguồn cội và hình thành niềm tự hào về bản sắc dân tộc. Đáng chú ý, các lớp học còn thu hút cả những học viên thuộc các quốc tịch khác yêu thích âm nhạc Việt Nam.
Tuy nhiên, nghệ sĩ Minh Hà cho rằng, việc quảng bá nghệ thuật truyền thống tại nước ngoài vẫn đối mặt với không ít thách thức. Khó khăn đầu tiên là khoảng cách về môi trường văn hóa giữa các thế hệ. Nhiều người trẻ gốc Việt sinh ra tại Australia lớn lên trong môi trường phương Tây và thường xuyên tiếp xúc với các sản phẩm văn hóa hiện đại. Do thiếu không gian văn hóa bản địa làm nền tảng, việc tiếp cận và cảm thụ nghệ thuật truyền thống Việt Nam có thể trở nên khó khăn nếu phương pháp truyền đạt không đủ gần gũi và hấp dẫn.
Một trở ngại khác là hạn chế về nguồn lực. Nhiều hoạt động quảng bá văn hóa của nghệ sĩ độc lập và các tổ chức cộng đồng như VACEO hiện chủ yếu được duy trì bằng tâm huyết của những người tham gia. Việc thiếu nhạc cụ đạt chuẩn, không gian biểu diễn chuyên nghiệp cũng như nguồn kinh phí ổn định khiến các chương trình khó được tổ chức thường xuyên và khó tiếp cận các sân khấu lớn hơn tại nước sở tại.
Bên cạnh đó là sức ép cạnh tranh ngày càng lớn từ các dòng chảy văn hóa toàn cầu. Trong môi trường số, giới trẻ có rất nhiều lựa chọn giải trí. Theo cô Minh Hà, nếu âm nhạc truyền thống chỉ được trình bày theo những cách thức cũ mà không đổi mới về hình thức và phương pháp tiếp cận, việc thu hút công chúng trẻ sẽ ngày càng khó khăn.
Những trăn trở này cũng cho thấy việc biến các định hướng lớn của Nghị quyết 80 và Nghị quyết 23 thành kết quả thực tế cần đi cùng với những cơ chế hỗ trợ cụ thể. Một mặt là tạo điều kiện để văn hóa Việt Nam có khả năng cạnh tranh và lan tỏa trong môi trường quốc tế; mặt khác là phát huy chính cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài với tư cách chủ thể gìn giữ, sáng tạo và quảng bá văn hóa, thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách.
Từ thực tế đó, nghệ sĩ Minh Hà cho rằng cần có cơ chế kết nối thường xuyên và hiệu quả hơn giữa các cơ quan văn hóa trong nước với nghệ sĩ, hội nhóm và tổ chức văn hóa của người Việt Nam ở nước ngoài.
Hơn nữa, các chương trình hỗ trợ dành cho những tổ chức và nghệ sĩ đang gìn giữ nghệ thuật truyền thống ở nước ngoài cũng rất cần thiết. Sự hỗ trợ không nhất thiết chỉ dưới dạng kinh phí mà có thể bao gồm nhạc cụ, tài liệu giảng dạy số hóa, các chương trình đào tạo hoặc hỗ trợ tổ chức những không gian biểu diễn, triển lãm văn hóa định kỳ tại nước sở tại.
Một hướng đi khác là đổi mới cách tiếp cận với thế hệ trẻ. Nghệ sĩ Minh Hà cho rằng những dự án kết hợp nhạc cụ truyền thống với các phong cách đương đại như world music hay fusion có thể mở rộng khả năng tiếp cận công chúng mà vẫn duy trì được bản sắc cốt lõi của âm nhạc Việt Nam. Đổi mới không đồng nghĩa với làm mất đi giá trị truyền thống. Ngược lại, việc tìm được cách thể hiện phù hợp với thẩm mỹ của công chúng hiện đại có thể giúp nghệ thuật dân tộc có thêm sức sống và khả năng lan tỏa trong môi trường quốc tế.
Bên cạnh đó, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có thể tiếp tục phát huy vai trò cầu nối, tạo điều kiện để nghệ thuật Việt Nam xuất hiện nhiều hơn tại các sự kiện ngoại giao, lễ hội đa văn hóa và hoạt động cộng đồng lớn của nước sở tại.
Theo nghệ sĩ Minh Hà, nguồn lực văn hóa trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài còn rất lớn. Nếu được kết nối, hỗ trợ và tạo điều kiện phù hợp, đội ngũ nghệ sĩ kiều bào có thể đóng góp hiệu quả hơn vào quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, đồng thời giúp các thế hệ người Việt ở nước ngoài duy trì mối liên hệ bền chặt với văn hóa và quê hương./.
