Làng Thổ Hà (trước thuộc xã Vân Hà, thị xã Việt Yên, tỉnh Bắc Giang, nay thuộc phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh). Lễ hội làng Thổ Hà diễn ra từ ngày 20 - 22 tháng Giêng âm lịch hằng năm nhằm tưởng nhớ, tri ân các bậc tiền nhân, thành hoàng làng và ông tổ nghề gốm. Lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc như: lễ rước kiệu hoành tráng, hát quan họ trên sông, trên sân đình, chèo thuyền bắt vịt, và tục mở cửa đón khách độc đáo.
Bầu không khí náo nhiệt ở lễ hội làng Thổ Hà.
Ngay từ sáng sớm, không gian quanh Đình Thổ Hà đã rực rỡ cờ hội, cờ ngũ sắc và dòng người trẩy hội tấp nập. Tiếng trống hội vang lên từng hồi giục giã, hòa cùng tiếng nói cười rộn ràng tạo nên bầu không khí xuân náo nức. Người dân trong làng diện trang phục truyền thống, chuẩn bị cho các nghi thức rước kiệu và tế lễ - những nghi lễ quan trọng nhất của lễ hội.
Sau nghi thức dâng hương trong đình, đoàn rước kiệu bắt đầu xuất phát trong tiếng trống, tiếng chiêng và lời xướng trang nghiêm. Đoàn rước gồm các bô lão, đội tế nam quan - nữ quan, đội cờ, đội trống cùng đông đảo người dân địa phương. Những chiếc kiệu sơn son thếp vàng được khiêng đi chậm rãi qua các con ngõ cổ của làng, thu hút đông đảo người dân đứng hai bên đường theo dõi và chắp tay thành kính.
Khung cảnh lễ rước càng trở nên sinh động khi các đoàn người mặc áo the, khăn xếp, áo dài truyền thống sải bước trong nhịp trống rộn ràng. Những lá cờ hội tung bay trong gió xuân, xen giữa những bức tường gạch đỏ và mái ngói cổ kính của làng gốm xưa, tạo nên bức tranh lễ hội đậm chất văn hóa Kinh Bắc.
Sau nghi lễ rước truyền thống, người dân và đại biểu tham dự tiếp tục tập trung tại sân đình để dự lễ công bố quyết định và đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt đối với quần thể di tích đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Đây là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với địa phương, ghi nhận giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa lâu đời của hệ thống di tích này.
Quần thể di tích Thổ Hà bao gồm đình, chùa và từ chỉ - những công trình tiêu biểu phản ánh đời sống tín ngưỡng và truyền thống khoa bảng của vùng đất Kinh Bắc. Trong đó, đình Thổ Hà được xem là một trong những ngôi đình cổ có kiến trúc nghệ thuật đặc sắc của vùng Bắc Bộ, với nhiều mảng chạm khắc gỗ tinh xảo mang đậm phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII. Qua nhiều thế kỷ, các công trình này vẫn được người dân gìn giữ, trùng tu và bảo tồn như một phần linh hồn của làng.
Việc quần thể di tích Thổ Hà được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt không chỉ là niềm vinh dự của người dân địa phương mà còn mở ra cơ hội để bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa - lịch sử của làng cổ bên sông Cầu. Sự kiện cũng góp phần khẳng định vị thế của Thổ Hà trong không gian văn hóa Kinh Bắc, nơi nổi tiếng với truyền thống làng nghề, kiến trúc cổ và các sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc.
Sau phần lễ trang trọng, không khí lễ hội tiếp tục sôi động với nhiều hoạt động văn hóa dân gian. Người dân và du khách tham gia các trò chơi truyền thống, thưởng thức các làn điệu quan họ mượt mà vang lên giữa không gian làng cổ. Những câu hát giao duyên tha thiết, khi trầm khi bổng, gợi nhắc nét đẹp văn hóa đặc trưng của vùng đất Kinh Bắc.
Dọc theo các con ngõ nhỏ của làng, du khách còn có dịp khám phá những bức tường gạch nung đỏ au - dấu tích của nghề gốm từng làm nên danh tiếng của Thổ Hà. Nhiều du khách tranh thủ ghi lại những khoảnh khắc đẹp của ngày hội như: đoàn rước đi qua cổng làng cổ, những cụ cao niên trang nghiêm trong nghi lễ tế, hay nụ cười rạng rỡ của người dân khi chứng kiến quê hương mình đón nhận danh hiệu di tích đặc biệt.
Lễ hội làng Thổ Hà năm nay vì thế mang ý nghĩa kép: vừa là dịp sinh hoạt văn hóa truyền thống của cộng đồng, vừa là dấu mốc quan trọng trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản của địa phương. Trong nhịp sống hiện đại, những lễ hội như thế vẫn giữ vai trò kết nối cộng đồng, nuôi dưỡng ký ức văn hóa và khẳng định bản sắc của làng quê Bắc Bộ.
Khi tiếng trống hội dần lắng xuống, dòng người vẫn nán lại quanh sân đình, trò chuyện và chụp ảnh lưu niệm. Với người dân Thổ Hà, ngày hôm nay không chỉ là ngày hội đầu xuân mà còn là khoảnh khắc đáng nhớ khi di sản của quê hương được tôn vinh ở tầm quốc gia - một niềm tự hào được truyền lại cho các thế hệ mai sau./.