* Siết quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn

Cho rằng cần xác lập rõ địa vị pháp lý, trách nhiệm và cơ chế giám sát đối với Trung tâm Điều phối Quốc gia, theo đại biểu Trần Thị Nhị Hà (Hà Nội), hoạt động hiến, lấy, bảo quản, vận chuyển và ghép mô, bộ phận cơ thể người là chuỗi công việc đặc biệt khẩn trương, đòi hỏi quyết định chính xác từng giờ, từng phút. Vì vậy, cơ chế điều phối quốc gia phải đủ mạnh, thống nhất, minh bạch và chịu trách nhiệm giải trình.

Nhất trí với nguyên tắc điều phối thống nhất thông qua hệ thống thông tin và danh sách chờ ghép quốc gia, song đại biểu cho rằng những tiêu chí nào quyết định trực tiếp ai được ghép trước phải được Luật quy định khung thật rõ: mức độ khẩn cấp, mức độ phù hợp y khoa, hiệu quả dự kiến sau ghép, thời gian chờ và nguyên tắc không phân biệt đối xử về điều kiện kinh tế, dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo, giới tính, nơi cư trú.

Đối với các chính sách ưu tiên cho thành viên gia đình người đã hiến hoặc người bệnh của cơ sở phát hiện, hồi sức, duy trì người hiến, cần quy định chặt chẽ đây chỉ là tiêu chí bổ sung khi các tiêu chí y khoa đã tương đương; đồng thời công khai trọng số, báo cáo định kỳ và kiểm tra việc áp dụng. Nếu không được thiết kế thận trọng, chính sách khuyến khích có thể vô tình tạo động cơ cạnh tranh không phù hợp giữa các cơ sở y tế.

  Đoàn đại biểu Quốc hội các tỉnh Hưng Yên và Tây Ninh thảo luận ở tổ. Ảnh: Doãn Tấn - TTXVN  

“Cần quy định cân bằng giữa bảo mật danh tính và nhu cầu nhân văn của người hiến, người nhận”, đại biểu Trần Thị Nhị Hà nhấn mạnh. Theo bà, nguyên tắc bảo mật thông tin và bảo đảm tính vô danh khi công bố thông tin của người hiến, người được ghép cần được giữ vững để ngăn ngừa môi giới, mua bán mô, tạng, gây áp lực hoặc xâm phạm đời tư. Tuy nhiên, trong thực tiễn, nhiều gia đình người hiến mong biết việc làm nhân văn của người thân đã cứu giúp ai; nhiều người được ghép cũng mong có cơ hội bày tỏ sự tri ân.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Luật quy định cơ chế ngoại lệ chặt chẽ: chỉ được chia sẻ thông tin định danh khi có sự tự nguyện, đồng thuận bằng văn bản của các bên có liên quan; sau tư vấn đầy đủ; thông qua Trung tâm Điều phối hoặc cơ sở có thẩm quyền; và bảo đảm không có bất kỳ yếu tố môi giới, trao đổi lợi ích hay gây sức ép nào. Mặc định vẫn phải là bảo mật; việc công khai danh tính không thể là quyền đương nhiên của bất kỳ bên nào.

Chỉ ra một hạn chế lớn hiện nay là việc phát hiện người có khả năng hiến sau chết não, chết tuần hoàn còn phụ thuộc nhiều vào sự chủ động của từng cơ sở, đại biểu đề nghị Luật quy định các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có khoa hồi sức tích cực, cấp cứu, đột quỵ hoặc ngoại thần kinh phải thực hiện trách nhiệm phát hiện, thông báo, tư vấn đúng quy trình và kết nối với Trung tâm Điều phối khi có trường hợp có khả năng hiến; giao cơ quan có thẩm quyền quy định lộ trình, tiêu chuẩn nhân sự, chương trình đào tạo và chế độ phù hợp.

Tuy nhiên, cần phân định rạch ròi: việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập tại cơ sở y tế thực hiện; thành viên hội đồng không tham gia tư vấn, vận động hiến hoặc kíp lấy, ghép của chính người hiến đó. Đây là yêu cầu then chốt để bảo đảm đạo đức nghề nghiệp, loại trừ xung đột lợi ích và củng cố niềm tin của người dân.

Tán thành bổ sung hình thức hiến sau chết tuần hoàn và giao Bộ trưởng Bộ Y tế quy định tiêu chuẩn chết não, chết tuần hoàn, đại biểu Phạm Kiều Anh Thơ (Cần Thơ) đề nghị Luật quy định chặt chẽ thành phần Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn nhằm bảo đảm tính chính xác, khách quan và y đức.

Đại biểu đề nghị giữ quy định bác sĩ chuyên ngành “thần kinh hoặc phẫu thuật thần kinh” trong Hội đồng; bổ sung bác sĩ chuyên khoa Nhi khi người hiến là trẻ em; đồng thời yêu cầu các thành viên được đào tạo chuyên sâu, cấp chứng chỉ và độc lập với ê-kíp lấy, ghép. Việc xác định chết não, chết tuần hoàn chỉ nên thực hiện tại cơ sở đủ điều kiện chuyên môn.

* Tôn trọng ý nguyện người hiến, ngăn thương mại hóa

Góp ý về quyền của người hiến, đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (Quảng Ngãi) cho rằng, dự thảo đã có những điểm đột phá như đơn giản hóa thủ tục đăng ký hiến qua ứng dụng VNeID, tôn trọng quyền thay đổi ý chí của công dân và bổ sung hình thức hiến sau khi chết tuần hoàn bên cạnh chết não.

Tuy nhiên, tại khoản 2 Điều 12 và khoản 1 Điều 20, dự thảo quy định trường hợp cá nhân chưa đăng ký nhưng có nguyện vọng hiến trước khi chết phải được gia đình đồng ý bằng văn bản. Theo đại biểu, quy định này có thể khiến ý nguyện lâm chung của cá nhân bị phủ quyết.
Đại biểu đề nghị khẳng định nguyên tắc tôn trọng ý chí cá nhân khi có bằng chứng xác thực; gia đình đóng vai trò hỗ trợ xác minh thực thi, không có quyền phủ quyết nguyện vọng hiến tặng của người quá cố.

Về kiểm soát nguy cơ thương mại hóa, khoản 1 Điều 7 cho phép hoạt động vì mục đích thương mại đối với sản xuất, cung ứng tế bào và lưu giữ tinh trùng, noãn, phôi. Theo đại biểu Hoàng Văn Nghĩa, ranh giới giữa kinh doanh dịch vụ y tế công nghệ cao và thương mại hóa sản phẩm từ cơ thể người rất mong manh. Đại biểu đề nghị bổ sung quy định khống chế trần chi phí dịch vụ, minh bạch các khoản thu và tăng cường kiểm soát, kiểm toán nguồn gốc mô, tế bào, tránh bất bình đẳng trong tiếp cận y tế.

Đối với người hiến mô, tạng là phạm nhân, đại biểu cho rằng đây là nhóm bị hạn chế tự do, có nguy cơ chịu áp lực, ảnh hưởng đến tính tự nguyện. Vì vậy, cần có cơ chế giám sát độc lập của Tòa án hoặc Viện kiểm sát khi xác minh sự tự nguyện của phạm nhân. Đồng thời, đại biểu đề xuất ngân sách nhà nước hoặc quỹ hiến tạng hỗ trợ chi phí y tế và chăm sóc phục hồi sau hiến, thay vì yêu cầu phạm nhân “tự chịu chi phí ngay sau khi hiến” như quy định tại Điều 18 và Điều 27 của dự thảo.

Về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đại biểu cảnh báo việc liên thông hệ thống thông tin quản lý mô, tạng với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư có thể tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ thông tin y tế nhạy cảm; đề nghị bổ sung quy định nghiêm cấm bên thứ ba (như doanh nghiệp bảo hiểm tư nhân hoặc nhà tuyển dụng) khai thác hoặc yêu cầu cá nhân cung cấp dữ liệu về hiến, nhận mô, tạng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định chỉ ra những điểm xung đột pháp lý giữa dự thảo luật mới và Luật Thi hành án hình sự, đặc biệt là quy định về việc hiến tạng của phạm nhân. Về việc phạm nhân hiến mô, bộ phận cơ thể người, Phó Chủ tịch Quốc hội cho biết, trong quá trình xây dựng Luật Thi hành án hình sự, Quốc hội đã thảo luận và quyết định chỉ cho phép phạm nhân hiến cho người thân, không hiến cho xã hội. Luật này cũng quy định phạm nhân phải tự chịu chi phí hiến và chăm sóc sức khỏe sau khi hiến. Tuy nhiên, dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) không có quy định tương ứng, trong khi khoản 2 lại dẫn chiếu thực hiện theo luật này. Theo Phó Chủ tịch Quốc hội, điều này có thể dẫn đến xung đột pháp luật, gây khó khăn khi áp dụng. Cần dẫn chiếu rõ việc thực hiện theo khoản 1 Điều 53 của Luật Thi hành án hình sự, hoặc sửa đổi luật liên quan, bỏ quy định không còn phù hợp.

Ông cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phổ thông hóa ngôn ngữ pháp lý, làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm và bổ sung điều khoản chuyển tiếp để đảm bảo tính thực thi minh bạch khi thay đổi thứ tự ưu tiên ghép tạng./.