Trong đợt khảo sát, điều tra khảo cổ học tháng 7/2016, Viện Khảo cổ học phối hợp Bảo tàng Bắc Kạn đã phát hiện hai di tích hang động tiền sử trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn là hang Thắm (huyện Na Rì) và hang Pác Vạt (huyện Ba Bể).
Dựa vào nghiên cứu tổng thể các di vật, kết cấu trầm tích địa tầng văn hóa, bước đầu các nhà nghiên cứu cho rằng, hang Thắm là một di tích cư trú của người tiền sử, có tuổi thời đại Đá mới, thuộc cư dân văn hóa Bắc Sơn có niên đại khoảng 8.000-9.000 năm cách ngày nay.
Những dấu tích còn lại cho thấy hang Pác Vạt là một di chỉ cư trú của cư dân tiền sử thuộc thời đại đá, niên đại có thể sớm hơn hoặc tương đương với hang Thắm ở Na Rì.
Hang Thắm rộng khoảng 500m2, có nhiều cửa thông ra ngoài, cao khoảng 10 mét so với chân núi. Khảo sát bước đầu cho thấy các di vật khảo cổ, chủ yếu là đồ đá.
Tất cả công cụ đều được chế tác từ những viên cuội sông suối, bằng kỹ thuật ghè đẽo khá thuần thục. Loại hình công cụ ở đây mang đặc trưng công cụ văn hóa Bắc Sơn như công cụ hình rìu thân dài, phần lưỡi đã được mài sơ bộ, công cụ chặt hình bầu dục, công cụ nạo, rìu ngắn được ghè đẽo hai mặt, mảnh “dấu Bắc Sơn” bị gãy.
Đoàn khảo sát đã tìm thấy ở đây bàn mài, chầy nghiền, bàn nghiền và nhiều công cụ mảnh tước.
Đáng chú ý, đoàn khảo sát đã tìm thấy một mảnh xương sọ người cùng mảnh thổ hoàng chôn kèm. Trên mảnh bàn nghiền có dấu màu đỏ sẫm, có thể được dùng để nghiền thổ hoàng bôi lên cơ thể người sống cũng như khi đã chết. Điều này cho thấy người chết được chôn cất ngay trong nơi cư trú của người xưa.
Việc tìm thấy nhiều bàn nghiền, chầy nghiền và những dấu tích còn lại cho thấy săn bắt, hái lượm chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong phương thức tìm kiếm nguồn thức ăn của người tiền sử nơi đây. Sự có mặt của nhiều đá cuội nguyên liệu, đá có vết ghè và mảnh tước ở đây chứng tỏ quá trình gia công công cụ được tiến hành tại chỗ.
Hang Pác Vạt rộng gần 1.000m2, nằm trên sườn núi đá vôi thấp, cách sông Năng khoảng 40m. Quá trình khảo sát đã phát hiện hơn 10 công cụ đá ghè đẽo, gồm công cụ chặt thô, mũi nhọn, rìu ngắn. Đây là những công cụ lao động thô sơ mang tính đa năng của người tiền sử./.
Dựa vào nghiên cứu tổng thể các di vật, kết cấu trầm tích địa tầng văn hóa, bước đầu các nhà nghiên cứu cho rằng, hang Thắm là một di tích cư trú của người tiền sử, có tuổi thời đại Đá mới, thuộc cư dân văn hóa Bắc Sơn có niên đại khoảng 8.000-9.000 năm cách ngày nay.
Những dấu tích còn lại cho thấy hang Pác Vạt là một di chỉ cư trú của cư dân tiền sử thuộc thời đại đá, niên đại có thể sớm hơn hoặc tương đương với hang Thắm ở Na Rì.
Hang Thắm rộng khoảng 500m2, có nhiều cửa thông ra ngoài, cao khoảng 10 mét so với chân núi. Khảo sát bước đầu cho thấy các di vật khảo cổ, chủ yếu là đồ đá.
Tất cả công cụ đều được chế tác từ những viên cuội sông suối, bằng kỹ thuật ghè đẽo khá thuần thục. Loại hình công cụ ở đây mang đặc trưng công cụ văn hóa Bắc Sơn như công cụ hình rìu thân dài, phần lưỡi đã được mài sơ bộ, công cụ chặt hình bầu dục, công cụ nạo, rìu ngắn được ghè đẽo hai mặt, mảnh “dấu Bắc Sơn” bị gãy.
Đoàn khảo sát đã tìm thấy ở đây bàn mài, chầy nghiền, bàn nghiền và nhiều công cụ mảnh tước.
Đáng chú ý, đoàn khảo sát đã tìm thấy một mảnh xương sọ người cùng mảnh thổ hoàng chôn kèm. Trên mảnh bàn nghiền có dấu màu đỏ sẫm, có thể được dùng để nghiền thổ hoàng bôi lên cơ thể người sống cũng như khi đã chết. Điều này cho thấy người chết được chôn cất ngay trong nơi cư trú của người xưa.
Việc tìm thấy nhiều bàn nghiền, chầy nghiền và những dấu tích còn lại cho thấy săn bắt, hái lượm chiếm vị trí đặc biệt quan trọng trong phương thức tìm kiếm nguồn thức ăn của người tiền sử nơi đây. Sự có mặt của nhiều đá cuội nguyên liệu, đá có vết ghè và mảnh tước ở đây chứng tỏ quá trình gia công công cụ được tiến hành tại chỗ.
Hang Pác Vạt rộng gần 1.000m2, nằm trên sườn núi đá vôi thấp, cách sông Năng khoảng 40m. Quá trình khảo sát đã phát hiện hơn 10 công cụ đá ghè đẽo, gồm công cụ chặt thô, mũi nhọn, rìu ngắn. Đây là những công cụ lao động thô sơ mang tính đa năng của người tiền sử./.
