Khám Lớn Cần Thơ – dấu ấn lịch sử giữa lòng Tây Đô
Giữa nhịp sống sôi động của đô thị Cần Thơ hôm nay, Khám Lớn Cần Thơ vẫn lặng lẽ lưu giữ những ký ức về một thời đấu tranh gian khổ của các chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước. Không chỉ là chứng tích của những năm tháng lịch sử đau thương, di tích còn là địa chỉ giáo dục truyền thống, nhắc nhở các thế hệ về giá trị của độc lập, tự do và hòa bình.
Chứng tích của một thời đấu tranh
Tọa lạc tại số 8 đường Ngô Gia Tự, phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ, Khám Lớn được thực dân Pháp xây dựng trong giai đoạn 1876 – 1886 với tên gọi Prison Provinciale. Công trình có diện tích 3.762 m², nằm sát khu vực Dinh tỉnh trưởng thời Pháp (nay gần trụ sở UBND TP Cần Thơ). Chung quanh nhà tù là tường cao, dây kẽm gai và các tháp canh; bên trong có 21 phòng giam tập thể cùng nhiều phòng biệt giam. Theo tư liệu giới thiệu di tích, mỗi phòng giam ban đầu được thiết kế cho khoảng 30–40 người, nhưng vào những thời kỳ đàn áp khốc liệt, số người bị nhốt có thể lên tới 70–80 người, thậm chí hơn 100 người trong một phòng.
Trong thời gian hoạt động, nơi đây từng giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước. Những đợt đàn áp phong trào đấu tranh khiến nhà tù trở thành nơi giam cầm nhiều người hoạt động cách mạng ở Cần Thơ và các địa phương lân cận. Điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, không gian chật hẹp cùng các hình thức tra khảo khắc nghiệt đã để lại những ký ức đau thương trong lịch sử địa phương.
Trong số những người từng bị giam giữ tại đây có Quản Trọng Hoàng, Bí thư Liên Tỉnh ủy Cần Thơ; Lê Văn Nhung, Bí thư Tỉnh ủy Cần Thơ; và Ngô Hữu Hạnh, Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Cần Thơ. Ngày 4/6/1941, hai đồng chí Lê Văn Nhung và Ngô Hữu Hạnh bị thực dân Pháp xử bắn. Sự hy sinh của các chiến sĩ là một phần ký ức về phong trào đấu tranh cách mạng tại địa phương trong những năm tháng đầy gian khó.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Khám Lớn được đổi tên thành Trung tâm Cải huấn. Dù tên gọi thay đổi, nơi đây vẫn gắn với những câu chuyện về sự đàn áp và ý chí đấu tranh của những người bị giam giữ. Ngày 28/6/1996, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia, trở thành địa chỉ lưu giữ những tư liệu quý về một giai đoạn lịch sử của vùng đất Tây Đô.
Tình đồng chí trong chốn lao tù
Bên cạnh những câu chuyện về sự hy sinh, Khám Lớn Cần Thơ còn lưu giữ ký ức xúc động về tình đồng đội. Tiêu biểu là câu chuyện giữa bà Lê Thị Thanh, thường gọi là Sáu Thanh, và bà Lê Kim Tiến, cán bộ binh vận Khu 9.
Đầu năm 1974, bà Sáu Thanh bị bắt và giam tại Khám Lớn. Trong tù, bà kết thân với bà Kim Tiến, người đang mang thai và phải trải qua những tháng ngày giam cầm khắc nghiệt. Sau khi sinh con trong tù, sức khỏe bà Kim Tiến suy kiệt. Trước khi qua đời ngày 17/4/1975, bà gửi gắm con gái cho người bạn tù. Giữ trọn lời hứa với đồng đội, bà Sáu Thanh nhận nuôi đứa trẻ, đặt tên Lê Việt Tiến và chăm sóc như con ruột.
Câu chuyện ấy cho thấy tình đồng chí không chỉ thể hiện trong những ngày cùng đấu tranh mà còn được gìn giữ bằng trách nhiệm, lòng nhân hậu và sự hy sinh thầm lặng. Những tư liệu, hình ảnh và kỷ vật được trưng bày tại di tích giúp người xem hiểu hơn về cuộc sống của người tù, cũng như sức mạnh tinh thần giúp họ vượt qua nghịch cảnh.
Ngày nay, Khám Lớn Cần Thơ là địa chỉ tham quan, tìm hiểu lịch sử và giáo dục truyền thống cho các thế hệ. Giữa đô thị đang phát triển, di tích nhắc nhở người hôm nay về những hy sinh để giành độc lập, tự do. Gìn giữ Khám Lớn không chỉ là bảo tồn một công trình lịch sử, mà còn là lưu giữ ký ức về lòng yêu nước, ý chí vượt lên nghịch cảnh và tình người – những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay./.
- Bài: Trung Khánh – Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam














