Trong thời gian hoạt động, nơi đây từng giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước. Những đợt đàn áp phong trào đấu tranh khiến nhà tù trở thành nơi giam cầm nhiều người hoạt động cách mạng ở Cần Thơ và các địa phương lân cận. Điều kiện sinh hoạt thiếu thốn, không gian chật hẹp cùng các hình thức tra khảo khắc nghiệt đã để lại những ký ức đau thương trong lịch sử địa phương.
Trong số những người từng bị giam giữ tại đây có Quản Trọng Hoàng, Bí thư Liên Tỉnh ủy Cần Thơ; Lê Văn Nhung, Bí thư Tỉnh ủy Cần Thơ; và Ngô Hữu Hạnh, Ủy viên Thường vụ Tỉnh ủy Cần Thơ. Ngày 4/6/1941, hai đồng chí Lê Văn Nhung và Ngô Hữu Hạnh bị thực dân Pháp xử bắn. Sự hy sinh của các chiến sĩ là một phần ký ức về phong trào đấu tranh cách mạng tại địa phương trong những năm tháng đầy gian khó.
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Khám Lớn được đổi tên thành Trung tâm Cải huấn. Dù tên gọi thay đổi, nơi đây vẫn gắn với những câu chuyện về sự đàn áp và ý chí đấu tranh của những người bị giam giữ. Ngày 28/6/1996, di tích được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia, trở thành địa chỉ lưu giữ những tư liệu quý về một giai đoạn lịch sử của vùng đất Tây Đô.
Tình đồng chí trong chốn lao tù
Bên cạnh những câu chuyện về sự hy sinh, Khám Lớn Cần Thơ còn lưu giữ ký ức xúc động về tình đồng đội. Tiêu biểu là câu chuyện giữa bà Lê Thị Thanh, thường gọi là Sáu Thanh, và bà Lê Kim Tiến, cán bộ binh vận Khu 9.
Khu trưng bày tư liệu và hiện vật tại di tích trân trọng lưu giữ những kỷ vật thiêng liêng, góp phần lan tỏa niềm tự hào dân tộc và giáo dục truyền thống yêu nước. Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam
Đầu năm 1974, bà Sáu Thanh bị bắt và giam tại Khám Lớn. Trong tù, bà kết thân với bà Kim Tiến, người đang mang thai và phải trải qua những tháng ngày giam cầm khắc nghiệt. Sau khi sinh con trong tù, sức khỏe bà Kim Tiến suy kiệt. Trước khi qua đời ngày 17/4/1975, bà gửi gắm con gái cho người bạn tù. Giữ trọn lời hứa với đồng đội, bà Sáu Thanh nhận nuôi đứa trẻ, đặt tên Lê Việt Tiến và chăm sóc như con ruột.
Câu chuyện ấy cho thấy tình đồng chí không chỉ thể hiện trong những ngày cùng đấu tranh mà còn được gìn giữ bằng trách nhiệm, lòng nhân hậu và sự hy sinh thầm lặng. Những tư liệu, hình ảnh và kỷ vật được trưng bày tại di tích giúp người xem hiểu hơn về cuộc sống của người tù, cũng như sức mạnh tinh thần giúp họ vượt qua nghịch cảnh.
Hoạt động tham quan ngoại khóa tại di tích mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, góp phần bồi đắp lòng tự hào dân tộc và truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam
Không gian trưng bày lịch sử tại di tích trở thành lớp học truyền thống sinh động, nơi bồi đắp lòng tự hào dân tộc và tinh thần yêu nước cho thế hệ trẻ hôm nay. Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam
Ngày nay, Khám Lớn Cần Thơ là địa chỉ tham quan, tìm hiểu lịch sử và giáo dục truyền thống cho các thế hệ. Giữa đô thị đang phát triển, di tích nhắc nhở người hôm nay về những hy sinh để giành độc lập, tự do. Gìn giữ Khám Lớn không chỉ là bảo tồn một công trình lịch sử, mà còn là lưu giữ ký ức về lòng yêu nước, ý chí vượt lên nghịch cảnh và tình người – những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay./.
-
- Bài: Trung Khánh – Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam