Nghệ nhân làng Đông Hồ bảo tồn nghề nặn phỗng đất
Ở làng Đông Hồ (phường Thuận Thành, Bắc Ninh) vùng đất không chỉ nổi tiếng với dòng tranh dân gian truyền thống, mà nghề nặn phỗng đất thủ công cũng được gìn giữ qua nhiều thập kỷ. Nghệ nhân Phùng Đình Giáp là một trong những người đang miệt mài bảo tồn nghề truyền thống ấy bằng đôi bàn tay khéo léo, góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa dân gian đặc sắc của xứ Kinh Bắc.
Nói về nguồn gốc của phỗng đất, nghệ nhân Phùng Đình Giáp cho biết: “Các cụ xa xưa cũng không kể về khởi nguồn của nghề. Chỉ biết là cứ truyền lại, rồi tôi học và nặn thôi. Tôi thấy bộ phỗng đất được các cụ dùng để giáo dục con cháu rất hay, rất có giá trị, nên tôi muốn lưu giữ đến giờ”.
Theo nghệ nhân Phùng Đình Giáp, nghề nặn phỗng đất trước đây từng khá phổ biến ở địa phương. Những sản phẩm phỗng không đơn thuần là đồ chơi thông thường mà còn được người xưa sử dụng như một cách gửi gắm những bài học về cuộc sống dành cho con cháu.
Ảnh: Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam
Nhìn những sản phẩm phỗng đất nhỏ bé, nhiều người có thể nghĩ rằng chúng được tạo ra khá đơn giản. Tuy nhiên, theo nghệ nhân Phùng Đình Giáp, phía sau mỗi sản phẩm là một quy trình công phu, đòi hỏi người làm nghề phải có sự kiên nhẫn và kinh nghiệm.
Nguyên liệu đầu tiên là đất. Đất được đào sâu khoảng 2,5–3 m dưới lòng đất, sau đó đem về phơi khô. Khi bắt đầu làm phỗng, đất được giã nhỏ dần thành bột. Một nguyên liệu quan trọng khác là giấy bản. Giấy được ngâm trong nước khoảng một tuần cho mềm rồi xử lý thành bột giấy. Bột giấy sau đó được trộn với bột đất đã giã nhỏ để tạo thành khối đất để nặn.
Điều đặc biệt là tỷ lệ đất và giấy không có một công thức cố định. Theo ông Giáp, để biết nguyên liệu đã đạt độ dẻo thích hợp hay chưa, người thợ phải dựa vào kinh nghiệm của đôi tay và đôi mắt. Đây là kỹ năng được tích lũy qua nhiều năm làm nghề và khó có thể truyền đạt chỉ bằng công thức cụ thể.
Từ khối nguyên liệu ban đầu, người thợ lần lượt tạo hình từng nhân vật. Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mỉ để từng chi tiết trên pho phỗng giữ được dáng vẻ đặc trưng. Sau khi tạo hình, sản phẩm được đem phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời thay vì nung qua lửa.
Khi phỗng đã khô, người thợ phủ lên sản phẩm một lớp điệp trắng, sau đó tráng thêm một lớp hồ. Khi bề mặt đạt độ trắng và khô cần thiết, nghệ nhân mới bắt đầu vẽ màu. Những gam màu truyền thống được sử dụng để tạo nên diện mạo sinh động cho từng nhân vật. Cuối cùng, sản phẩm được phủ thêm một lớp bóng nhằm tăng độ bền và hoàn thiện vẻ ngoài.
Theo nghệ nhân Phùng Đình Giáp, bộ phỗng đất truyền thống gồm năm nhân vật, mỗi nhân vật mang một thông điệp riêng.
Đứng ở vị trí trung tâm là ông Phật, tượng trưng cho lời nhắc nhở con người phải biết sống có tâm, có đức và hướng tới những điều tốt đẹp. Nhân vật thứ hai đại diện cho người cao tuổi có nhiều trải nghiệm và giữ vai trò truyền dạy kinh nghiệm, đạo lý cho thế hệ sau. Tiếp đó là hình ảnh em bé ôm bông hoa, tượng trưng cho quan niệm tre già măng mọc, thể hiện sự tiếp nối giữa các thế hệ. Nhân vật thứ tư gắn với hình ảnh những loài chim, trong đó có chim bồ câu là biểu tượng cho khát vọng hòa bình, đồng thời gửi gắm lời nhắc nhở về sự hòa hợp, đoàn kết và yêu thương. Cuối cùng là hình tượng ông rùa, biểu trưng cho sự bền bỉ và kiên trì, nhắc nhở con người không dễ dàng lùi bước trước khó khăn, gian khổ.
Ảnh: Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam
Cùng với sự quan tâm ngày càng lớn dành cho các giá trị văn hóa truyền thống, phỗng đất của nghệ nhân Phùng Đình Giáp dần được nhiều người biết đến. Không chỉ có khách trong nước, nhiều du khách quốc tế cũng tìm mua và tìm hiểu về sản phẩm.
Những sản phẩm phỗng đất do ông thực hiện đã được giới thiệu, trưng bày tại một số bảo tàng ở Mỹ và Hàn Quốc. Năm 2025, ông có dịp sang Pháp để quảng bá sản phẩm và giới thiệu nghề truyền thống của quê hương.
“Tôi cũng tham gia nhiều workshop, trực tiếp hướng dẫn và trò chuyện với những người quan tâm nghề nặn phỗng đất. Đến nay nhiều người đã biết đến sản phẩm phỗng đất nên tôi lại có động lực làm và lưu giữ nghề đặc trưng của Đông Hồ”, nghệ nhân Phùng Đình Giáp chia sẻ./.
Bài: Ngân Hà - Ảnh: Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam
Link : https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/nghe-nhan-lang-dong-ho-bao-ton-nghe-nan-phong-dat-470006.html