Lạc lối bờ rào đá Đồng Văn
“Là đàn ông người Mông thì nhất thiết phải biết ba việc quan trọng, đó là cày nương, thổi khèn và xếp hàng rào đá. Hàng rào càng to, càng đẹp, càng vững chắc thì chứng tỏ người đàn ông trong gia đình đó càng chu đáo, là trụ cột giỏi của gia đình”. Lời ông Ông Sùng Mí Dờ ở xã Mèo Vạc (Hà Giang) đã dẫn du chúng tôi lạc lối ở miền văn hóa bờ rào đá ở Cao nguyên đá Đồng Văn.
Ở trên Cao nguyên đá Đồng Văn, nơi mở mắt là thấy đá, bốn bề đều là đá với cuộc sống vô cùng khó khăn, thiếu nước, thiếu đất canh tác,... nhưng để sinh tồn, người Mông và đồng bào các dân tộc nơi đây đã tìm mọi cách để chinh phục đá. Đá trở thành một phần trong cuộc sống của họ. Họ phá đá để tạo thành lối đi, dựng bản trên đá, xếp hàng rào đá để bảo vệ ngôi nhà; họ xếp đá thành nương, cày trên nương đá và trồng ngô trong hốc đá. Đá từ cối xay ngô đồ mèn mén đến ba ông đầu rau kê chảo nấu suốt ngày, âm ỉ váng vất khói trong gian bếp của người Mông. Tôi đã thấy cái chậu rửa bằng đá đến những hòn trụ kê chân cột nhà bằng đá được chạm khắc hoa văn.. Đá vào trong câu hát giao duyên của trai gái người Mông. Đá trong lễ hội cúng Đá, cầu mong thần Đá độ trì cho người dân sống an lành. Đặc biệt hơn, người Mông ở vùng Cao nguyên đá còn biết dựng lên những hàng rào đá để bảo vệ ngôi nhà của mình.
Ông Sùng Mí Dờ bảo rằng: “Trẻ em Cao nguyên đá khi vừa lớn lên đã được cha mẹ dạy cách xếp tường rào đá. Những viên đá được lấy ngay tại chỗ hay nhiều khi phải vận chuyển từ nơi khác về để xếp thành hàng hàng, lớp lớp xung quanh nhà. Chúng được người Mông xếp xen kẽ thật ăn khớp, vuông vức. Từ xa xưa đồng bào sinh tồn trên Cao nguyên đá đã biết làm hàng rào đá để hạn chế các mối đe dọa của thổ phỉ, thú dữ và thiên nhiên giá lạnh”.
Điểm nổi bật là kỹ năng xếp đá khéo léo chỉ người Mông ở Cao nguyên đá Đồng Văn mới làm được. Từ người già đến thiếu niên, ai cũng biết xếp tường rào đá mà không cần dùng xi măng hoặc vật liệu gì khác để tạo sự kết dính, thế nhưng những bờ rào đá vẫn luôn vững chắc trước mưa gió và trường tồn cùng thời gian. Những viên đá tưởng chừng như vô hồn, thô ráp, gồ ghề, đầy góc cạnh đã được bàn tay tài hoa của đồng bào Mông lựa chọn, sắp xếp lại một cách khéo léo để tạo thành những hàng rào đá liền nhau, vững chắc và độc đáo.
Ở Cao nguyên đá Đồng Văn, có những hàng rào đá được xếp rộng trên một mét, cao gần hai mét, to rộng ở phần chân hàng rào và nhỏ dần về phía trên. Để hoàn thành công trình đôi khi phải mất cả năm trời. Nhìn bờ rào đá, người ta có thể biết được tính cách của chủ nhà. Mạnh mẽ, bao dung hay chặt chẽ, nhìn xa biết lo toan. Bờ rào đá qua nhiều thế hệ trở thành hồn cốt truyền thống của văn hoá dân tộc Mông, của các dòng họ ở vùng đất nơi biên viễn này.
Bờ rào đá khẳng định quyền tư hữu ngàn đời trên mảnh đất của ông cha khai phá để lại. Trong ngôi nhà được bờ rào đá chở che ấy có bàn thờ tổ tiên, có chỗ cúng ma, có cây khèn, cây sáo, có bếp lửa nấu xôi, làm bánh tam giác mạch, có khung cửi dệt vải lanh và tiếng trẻ con tập nói…
Khắp các bản của người Mông ở Cao nguyên đá Đồng Văn, hàng rào đá tạo nên một diện mạo văn hoá không lẫn vào đâu được của dân tộc này. Đi giữa hai bờ rào đá, ta thấy ấm áp, gần gũi. Đẩy cánh cổng gỗ khép hờ vào một ngôi nhà cổ đang vương vấn tiếng sáo Mông bạn sẽ cảm nhận được sự hiếu khách của chủ nhà. Một bát rượu ngô sóng sánh được rót. Mắt cười. Miệng cười. Uống đi người Mông ta mời đấy. Men lá làm ta ngà say. Ngô năm nay tốt mùa đông tới “mèn mén” luôn đầy chảo trên các bếp lửa.
Tôi đã ngồi trò chuyện với ông Thào Mí Giàng (85 tuổi), ở xã Đồng Văn, được người Mông trong vùng mệnh danh là “vua đá”. Từ sau năm 1979, rời quân ngũ ông đã đi khắp Cao nguyên đá Đồng Văn giúp những người đồng tộc làm bờ rào đá. Ông Giàng cũng không thể nhớ nỗi là ông đã tự tay làm bao nhiêu km bờ rào đá nhưng chỉ biết rằng, tường rào đá ông xếp luôn vững chãi, vuông vắn, đẹp hơn hẳn các bờ rào đá khác. “Mình và đá chẳng cái nào chịu cái nào đây, đá nó còn làm mẻ cuốc, mẻ cày của mình đấy. Thế nhưng, nó cứng thế thôi chứ vẫn phải nghe theo mình xếp mà” - ông Giàng tự hào.
Ở Cao nguyên đá Đồng Văn, chẳng ai đếm được số km bờ rào đá dài bao nhiêu, cũng chẳng ai ước lượng được bao nhiêu triệu tấn đá để xếp bờ rào. Chỉ biết, bờ rào đá là nơi bám tựa cho đứa trẻ lẫm chẫm tập đi và cũng là cung đường đưa tiễn đời người về với tổ tiên trong ngôi mộ đá. Bờ rào đá đưa chân người Mông lên nương, lên rừng, đến Lễ hội, đến chợ tình, đến cả những nhọc nhằn đời người “sống trên đá, chết vùi trong đá”./.
- Nội dung: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam
- Ảnh: Trịnh Bộ/Báo ảnh Việt Nam
- Kỹ thuật, đồ họa: Phong Thu
Link : https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/lac-loi-bo-rao-da-dong-van-426171.html