Hành trình trao truyền mạch nguồn văn hóa Việt và gắn kết cộng đồng tại Nam Phi
Làm thế nào để thế hệ trẻ gốc Việt sinh ra ở nước ngoài không quay lưng với tiếng mẹ đẻ? Cộng đồng kiều bào có thể đóng góp ra sao vào chiến lược phát triển văn hóa và nâng cao vị thế quốc gia của Việt Nam? Xoay quanh những định hướng chiến lược từ Nghị quyết 23-NQ/TW của Bộ Chính trị, phóng viên TTXVN tại Nam Phi đã có cuộc phỏng vấn với ông Lê Hoài Nam - Trưởng Ban liên lạc cộng đồng người Việt Nam tại Nam Phi.
Phóng viên: Sống xa quê hương, ông và gia đình đã làm những gì để gìn giữ tiếng Việt, phong tục và những nét văn hóa truyền thống của người Việt? Ông có thể chia sẻ cách khơi dậy hứng thú học tiếng Việt cho bé Tony?
Ông Lê Hoài Nam: Theo tôi, sống ở nước ngoài thì việc giữ gìn tiếng Việt và văn hóa Việt Nam trước hết phải bắt đầu từ mỗi gia đình. Nếu trong gia đình bố mẹ không chú ý nói tiếng Việt với con, không giúp con hiểu về quê hương, nguồn cội thì rất khó để các cháu tự nhiên gắn bó với văn hóa Việt Nam khi lớn lên giữa một môi trường hoàn toàn khác.
Với gia đình tôi, tôi luôn nghĩ rằng các con có thể sinh ra, lớn lên và học tập ở Nam Phi, nhưng điều quan trọng là các con phải hiểu mình có nguồn cội Việt Nam, biết tiếng Việt, biết về lịch sử, phong tục và những truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình. Vì vậy, tôi coi việc sử dụng tiếng Việt trong sinh hoạt gia đình là rất quan trọng. Bên cạnh đó, những dịp như Tết Nguyên đán, ngày giỗ, những ngày lễ truyền thống của Việt Nam cũng là cơ hội để các con hiểu thêm về nếp sống và tình cảm gia đình của người Việt.
Riêng với cháu Tony, theo tôi, muốn trẻ yêu tiếng Việt thì trước hết phải làm cho các cháu thấy tiếng Việt gần gũi, vui vẻ và có ích trong cuộc sống hằng ngày. Không nên chỉ coi việc học tiếng Việt là một môn học hay bắt các cháu phải học theo cách quá nặng nề. Khi ba mẹ thường xuyên trò chuyện bằng tiếng Việt, kể cho con nghe những câu chuyện về quê hương, ông bà, người thân và những điều gần gũi trong cuộc sống, động viên các cháu thường xuyên liên lạc với người thân tại Việt Nam để các cháu có thời gian trau dồi khả năng nói tiếng Việt trở thành phản xạ có điều kiện, lâu dài các cháu sẽ dần hình thành tình yêu đối với ngôn ngữ của mình.
Tôi cũng nghĩ rằng điều quan trọng là phải khuyến khích và động viên các cháu. Khi các cháu nói được một câu tiếng Việt hay hiểu thêm một điều về văn hóa Việt Nam, ba mẹ nên ghi nhận và tạo thêm hứng thú cho con. Đặc biệt, khi có dịp tiếp xúc với cộng đồng người Việt, được gặp gỡ, trò chuyện với các cô chú, anh chị và các bạn cùng nói tiếng Việt, các cháu sẽ thấy rằng tiếng Việt không chỉ là ngôn ngữ trong gia đình mà còn là sợi dây kết nối mình với cả một cộng đồng.
Tôi mong Tony và các con không chỉ biết nói tiếng Việt mà còn hiểu được ý nghĩa của việc mình là người Việt Nam, dù sinh ra và lớn lên ở đâu. Đối với tôi, đó mới là điều quan trọng nhất trong việc gìn giữ bản sắc cho thế hệ tiếp theo.
Phóng viên: Theo ông, những giá trị văn hóa nào có ý nghĩa đặc biệt trong việc gắn kết các thành viên gia đình, cộng đồng người Việt và duy trì tình cảm với quê hương?
Ông Lê Hoài Nam:Theo tôi, những giá trị rất đặc trưng của người Việt như tình cảm gia đình, lòng hiếu thảo, sự kính trọng ông bà, cha mẹ, tinh thần tương thân tương ái và truyền thống đoàn kết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là những giá trị được hình thành qua nhiều thế hệ, giúp người Việt dù sống ở đâu vẫn nhận ra sự gần gũi và gắn bó với nhau.
Đối với người Việt Nam ở nước ngoài, những giá trị ấy càng có ý nghĩa. Khi sống xa quê hương, mỗi người đều có công việc, hoàn cảnh và những mối quan tâm riêng. Nhưng khi một gia đình gặp khó khăn, khi một người mới sang Nam Phi cần giúp đỡ, hay khi cộng đồng có việc chung, chính tình cảm đồng bào và tinh thần tương trợ sẽ giúp mọi người xích lại gần nhau hơn.
Tôi cho rằng văn hóa không chỉ nằm trong những bộ trang phục truyền thống, những món ăn dân tộc hay các chương trình văn nghệ. Những điều đó rất cần thiết, nhưng văn hóa còn thể hiện ở cách chúng ta đối xử với nhau, cách người lớn làm gương cho con trẻ, cách mỗi người có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng.
Từ thực tế tham gia công tác cộng đồng tại Nam Phi, tôi nhận thấy rằng những buổi gặp mặt, những dịp Tết, những hoạt động chung hay việc cùng nhau hỗ trợ một gia đình gặp khó khăn đều có ý nghĩa riêng. Đó là những dịp để bà con gặp gỡ, chia sẻ và hiểu nhau hơn. Đặc biệt, khi các thế hệ cùng tham gia, các cháu nhỏ có cơ hội hiểu được tinh thần đoàn kết, tình cảm đồng bào bằng chính những việc làm cụ thể.
Theo tôi, giữ gìn văn hóa Việt Nam không có nghĩa là khép mình trước xã hội sở tại. Chúng ta hoàn toàn có thể hòa nhập tốt với cuộc sống ở Nam Phi, tôn trọng pháp luật và văn hóa của nước sở tại, đồng thời vẫn giữ được những giá trị tốt đẹp của dân tộc mình. Khi mỗi gia đình làm tốt điều đó, cộng đồng sẽ có nền tảng vững chắc hơn và tình cảm với quê hương cũng được duy trì tự nhiên, bền vững hơn.
Phóng viên: Đối với việc dạy và học tiếng Việt ở nước ngoài, đặc biệt với thế hệ trẻ gốc Việt, theo ông, những thuận lợi và khó khăn lớn nhất hiện nay là gì?
Ông Lê Hoài Nam:Theo tôi, thuận lợi lớn nhất là tình cảm của các gia đình đối với quê hương và mong muốn con em mình không quên tiếng mẹ đẻ. Ngày nay, nhờ internet, mạng xã hội và các phương tiện liên lạc trực tuyến, trẻ em ở nước ngoài có nhiều điều kiện tiếp cận tiếng Việt hơn trước. Các cháu có thể trò chuyện với ông bà, người thân ở Việt Nam, xem chương trình truyền hình, nghe nhạc, đọc truyện và tìm hiểu văn hóa Việt Nam ngay tại nơi mình sinh sống.
Tuy nhiên, khó khăn cũng rất rõ. Trẻ em sinh ra và lớn lên ở Nam Phi sử dụng tiếng Anh theo môi trường học tập, giao tiếp hằng ngày. Các cháu dành phần lớn thời gian ở trường và với bạn bè quốc tế, trong khi cơ hội sử dụng tiếng Việt thường chỉ giới hạn trong gia đình hoặc những dịp gặp gỡ cộng đồng.
Một khó khăn nữa là việc học tiếng Việt ở nước ngoài chưa phải lúc nào cũng có môi trường học tập thường xuyên, giáo trình phù hợp và người hướng dẫn có chuyên môn. Không ít phụ huynh muốn dạy con nhưng còn bận công việc, hoặc bản thân cũng chưa biết phải bắt đầu từ đâu và duy trì việc học như thế nào cho hiệu quả.
Theo tôi, muốn khắc phục những khó khăn này thì cần kết hợp nhiều cách làm. Gia đình phải là nơi tạo nền tảng; cộng đồng cần tạo môi trường để các cháu sử dụng tiếng Việt; còn các cơ quan, tổ chức liên quan có thể hỗ trợ tài liệu, chương trình học và các hoạt động văn hóa phù hợp.
Đặc biệt, cần thay đổi cách tiếp cận đối với trẻ em. Không nên chỉ chú trọng việc các cháu đọc đúng, viết đúng mà còn phải giúp các cháu có thể giao tiếp, kể chuyện, hát, tìm hiểu lịch sử và tự tin sử dụng tiếng Việt. Có thể tổ chức những buổi sinh hoạt cuối tuần, các cuộc thi kể chuyện, đọc thơ, hát tiếng Việt hoặc giao lưu giữa các cháu gốc Việt ở các độ tuổi khác nhau.
Theo tôi, kết quả không nhất thiết phải là tất cả các cháu đều sử dụng tiếng Việt thành thạo như trẻ em ở trong nước. Điều quan trọng trước hết là các cháu không quay lưng với tiếng mẹ đẻ, có thể giao tiếp với gia đình, hiểu về nguồn cội và có mong muốn tiếp tục học tiếng Việt khi lớn lên.
Phóng viên: Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 2/8/2026 của Bộ Chính trị nhấn mạnh việc gìn giữ bản sắc văn hóa, tiếng Việt qua các thế hệ và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Từ thực tế cộng đồng người Việt tại Nam Phi, cần làm gì để tăng cường kết nối và cần có những hỗ trợ nào thiết thực hơn?
Ông Lê Hoài Nam:Tôi cho rằng Nghị quyết số 23-NQ/TW có ý nghĩa rất thiết thực đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Đối với chúng tôi, gìn giữ bản sắc văn hóa và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc không phải là những việc riêng biệt, mà có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Khi mọi người hiểu và trân trọng những giá trị chung của dân tộc, chúng ta sẽ có thêm cơ sở để gắn bó, chia sẻ và cùng nhau xây dựng cộng đồng.
Cộng đồng người Việt tại Nam Phi có những đặc điểm riêng về địa bàn sinh sống, nghề nghiệp, điều kiện kinh tế và hoàn cảnh gia đình. Bà con không tập trung ở một nơi mà sinh sống tại những địa phương cách xa nhau. Vì vậy, việc duy trì kết nối thường xuyên, tập hợp mọi người tham gia các hoạt động chung và tạo sự gắn bó giữa các thế hệ là điều cần được quan tâm.
Theo tôi, trước hết, Ban liên lạc cộng đồng và các tổ chức, hội đoàn cần tiếp tục phát huy vai trò kết nối, chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của bà con và tổ chức những hoạt động thiết thực. Không nên chỉ chờ đến dịp Tết hay những ngày lễ lớn mới gặp nhau, mà cần duy trì các hình thức giao lưu, chia sẻ thông tin, hỗ trợ lẫn nhau trong cuộc sống. Đặc biệt, cần quan tâm hơn đến thế hệ trẻ, tạo điều kiện để các cháu tham gia tổ chức hoạt động, đóng góp ý tưởng và từng bước trở thành lực lượng kế cận của cộng đồng.
Thứ hai, cần tăng cường sự gắn kết giữa cộng đồng người Việt với Đại sứ quán và các cơ quan trong nước. Những thông tin về chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài, tình hình đất nước, cơ hội hợp tác, học tập và làm việc cần được truyền tải thường xuyên, dễ hiểu và phù hợp với nhu cầu thực tế. Bà con cũng cần có những kênh thuận lợi để phản ánh khó khăn, kiến nghị và nhận được hướng dẫn kịp thời, nhất là những vấn đề liên quan đến giấy tờ, quốc tịch, hộ tịch và tình trạng pháp lý tại nước sở tại.
Về phía Nhà nước và các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, tôi mong muốn có thêm những chương trình hỗ trợ trực tiếp cho việc dạy và học tiếng Việt, tài liệu văn hóa phù hợp với trẻ em sinh ra ở nước ngoài, các chương trình giao lưu thanh thiếu niên và những hoạt động kết nối cộng đồng. Đối với những cộng đồng có số lượng không lớn, địa bàn phân tán như tại Nam Phi, các hình thức trực tuyến kết hợp với hoạt động trực tiếp sẽ rất hữu ích, đặc biệt rất cần thiết duy trì các hoạt động như tổ chức Xuân quê hương tại cả Pretoria và Cape Town, tổ chức tết trung thu ...
Tôi cũng mong có cơ chế để những người có kinh nghiệm, doanh nhân, trí thức và các thế hệ người Việt có thể cùng tham gia vào các hoạt động chung, thay vì để công việc cộng đồng chủ yếu dựa vào một số cá nhân nhiệt tình. Sự hỗ trợ không nhất thiết lúc nào cũng phải là kinh phí lớn; đôi khi một bộ tài liệu tiếng Việt, một chương trình tập huấn, một đầu mối liên hệ rõ ràng hay sự phối hợp kịp thời cũng có giá trị rất thiết thực.
Theo tôi, đại đoàn kết phải được xây dựng từ sự tôn trọng, lắng nghe và tinh thần cùng có trách nhiệm. Khi mỗi người cảm thấy mình được quan tâm, được đóng góp và được coi là một thành viên của cộng đồng, sự đoàn kết mới có thể bền vững.
Phóng viên: Việc kết nối Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc 18/11 với Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 có thể tạo cơ hội gì cho cộng đồng người Việt ở nước ngoài? Ông kỳ vọng gì để các hoạt động tạo sức lan tỏa lâu dài, nhất là với thế hệ trẻ?
Ông Lê Hoài Nam:Tôi cho rằng việc kết nối hai sự kiện này là một ý tưởng có ý nghĩa, bởi văn hóa và đoàn kết vốn gắn bó chặt chẽ với nhau. Văn hóa giúp chúng ta nhận ra những giá trị chung, còn tinh thần đoàn kết giúp những giá trị ấy được gìn giữ, phát huy và trao truyền qua các thế hệ.
Đối với cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đây là dịp để chúng ta tổ chức những hoạt động vừa mang tính văn hóa, vừa có ý nghĩa kết nối cộng đồng. Chẳng hạn, có thể tổ chức ngày hội gia đình Việt Nam, giới thiệu ẩm thực, trang phục, âm nhạc, trò chơi dân gian, trình diễn nghệ thuật truyền thống hoặc những buổi giao lưu để các cháu tìm hiểu về lịch sử và các vùng miền của đất nước. Tại Nam Phi, những hoạt động như vậy cũng là cơ hội để giới thiệu văn hóa Việt Nam với bạn bè Nam Phi và cộng đồng quốc tế, qua đó tăng cường sự hiểu biết và tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước.
Tôi đặc biệt mong muốn các hoạt động này có sự tham gia thực chất của thế hệ trẻ. Các cháu không chỉ đến dự, xem biểu diễn hay chụp ảnh, mà nên được khuyến khích cùng xây dựng chương trình, giới thiệu những câu chuyện về gia đình, thực hiện video về văn hóa Việt Nam hoặc tham gia các hoạt động giao lưu với bạn bè Nam Phi. Khi được trực tiếp tham gia, các cháu sẽ có cảm giác mình là một phần của cộng đồng và thấy văn hóa Việt Nam gần gũi với cuộc sống của mình hơn.
Tuy nhiên, theo tôi, điều quan trọng nhất là không nên để các hoạt động chỉ dừng lại trong một tuần lễ hay một dịp kỷ niệm. Sau mỗi chương trình, cần có những hoạt động tiếp nối như lớp tiếng Việt, nhóm sinh hoạt thanh thiếu niên, các buổi giao lưu trực tuyến với Việt Nam hoặc những chương trình tìm hiểu về quê hương, đất nước.
Tôi kỳ vọng rằng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ trở thành dịp để mỗi gia đình nhìn lại trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ truyền thống, đồng thời để cộng đồng có thêm động lực tổ chức các hoạt động lâu dài. Nếu làm được như vậy, giá trị của những ngày này sẽ không chỉ nằm ở chương trình được tổ chức, mà còn ở những mối quan hệ được vun đắp, những người trẻ được kết nối và những giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền.
Phóng viên: Việt Nam ngày càng chú trọng phát huy giá trị văn hóa trong phát triển đất nước và nâng cao vị thế quốc gia. Từ góc nhìn của ông, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng góp như thế nào vào quá trình này, từ quảng bá văn hóa đến kết nối tri thức, kinh nghiệm và nguồn lực quốc tế? Cần làm gì để tăng cường phối hợp giữa kiều bào với các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp trong nước?
Ông Lê Hoài Nam:Theo tôi, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có nhiều điều kiện để đóng góp vào sự phát triển của đất nước, không chỉ thông qua việc quảng bá văn hóa mà còn bằng tri thức, kinh nghiệm, các mối quan hệ và sự am hiểu về môi trường quốc tế.
Trước hết, mỗi người Việt Nam ở nước ngoài đều có thể góp phần giới thiệu hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam với bạn bè quốc tế. Tại Nam Phi, thông qua các hoạt động giao lưu cộng đồng, những dịp lễ Tết hay các chương trình giới thiệu văn hóa, chúng tôi có cơ hội giúp người dân sở tại hiểu hơn về Việt Nam. Tôi cho rằng việc quảng bá hình ảnh đất nước không nhất thiết phải bắt đầu từ những chương trình lớn. Đôi khi, chính cách chúng ta sống, làm việc, ứng xử có trách nhiệm và giữ gìn những nét đẹp của người Việt cũng góp phần tạo nên thiện cảm đối với đất nước mình.
Bên cạnh đó, cộng đồng người Việt ở nước ngoài còn có nguồn lực đáng kể về tri thức, kinh nghiệm quản lý, khoa học công nghệ, thương mại và mạng lưới quan hệ quốc tế. Nhiều người đã có thời gian học tập, làm việc và tích lũy kinh nghiệm tại nước sở tại. Nếu những nguồn lực này được kết nối tốt với nhu cầu phát triển trong nước thì sẽ mở ra nhiều cơ hội hợp tác thiết thực, từ giáo dục, đào tạo, chuyển giao kinh nghiệm đến đầu tư, thương mại và kết nối doanh nghiệp.
Theo tôi, để làm được điều đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các cơ quan trong nước, cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài, các tổ chức cộng đồng và doanh nghiệp. Điều quan trọng là phải có những đầu mối kết nối rõ ràng, nắm được nhu cầu cụ thể của từng bên và tạo điều kiện để những đề xuất hợp tác có thể triển khai trong thực tế. Đối với cộng đồng người Việt tại Nam Phi, Ban liên lạc có thể góp phần kết nối doanh nhân, chuyên gia và những người có kinh nghiệm, đồng thời phối hợp tổ chức các hoạt động giới thiệu thị trường, giao lưu văn hóa và xúc tiến hợp tác giữa hai nước.
Tôi cũng cho rằng cần nhìn nhận kiều bào không chỉ là nguồn lực tài chính, mà còn là nguồn lực về trí tuệ, kinh nghiệm và quan hệ quốc tế. Khi những đóng góp của bà con được trân trọng, có cơ hội phát huy và mang lại kết quả cụ thể, sự gắn bó với quê hương sẽ càng được củng cố.
Với tôi, dù sống ở đâu, mỗi người Việt Nam đều có quê hương, nguồn cội và có thể đóng góp cho đất nước bằng khả năng, điều kiện của mình. Đối với cộng đồng người Việt tại Nam Phi, tôi mong bà con luôn đoàn kết, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau, đồng thời tiếp tục xây dựng một cộng đồng vững mạnh, hội nhập tốt với xã hội sở tại và hướng về quê hương bằng những việc làm thiết thực.
Tôi đặc biệt mong thế hệ trẻ người Việt ở nước ngoài sẽ tiếp tục gìn giữ những giá trị tốt đẹp của dân tộc, hiểu về nguồn cội và tự hào về quê hương Việt Nam. Tôi tin rằng, khi mỗi người đều ý thức được trách nhiệm của mình đối với gia đình, cộng đồng và đất nước, thì dù cách xa về địa lý, tình cảm và sự gắn kết giữa kiều bào với quê hương vẫn luôn bền chặt. Đó cũng là cách chúng ta cùng nhau gìn giữ bản sắc Việt và góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc./.
Thực hiện: Đặng Huyền – Trung Kiên (Pv TTXVN tại Nam Phi)
Link : https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/hanh-trinh-trao-truyen-mach-nguon-van-hoa-viet-va-gan-ket-cong-dong-tai-nam-phi-475194.html