Hành trình hồi sinh những "vườn hoa dưới lòng đại dương" ở Đảo Ngọc
Câu chuyện hồi sinh hệ sinh thái san hô tại Đặc khu Phú Quốc (Kiên Giang) không chỉ là một nhiệm vụ bảo tồn môi trường, mà đã trở thành cam kết chính trị mạnh mẽ của Việt Nam trước các nền kinh tế thành viên APEC: Phát triển kinh tế phải đi đôi với bảo vệ hành tinh, lấy tăng trưởng xanh làm cốt lõi cho một tương lai bền vững.
Nhắc đến Phú Quốc, người ta thường nhớ ngay đến những bãi cát trắng mịn và làn nước trong vắt màu ngọc bích. Thế nhưng, giá trị sinh thái cốt lõi làm nên tên tuổi của hòn đảo này lại nằm ẩn giấu dưới làn nước mặn. Theo số liệu từ các cơ quan nghiên cứu hải dương học, vùng biển Phú Quốc từng sở hữu từ 260 đến hơn 360 loài san hô cứng và mềm khác nhau. Kết hợp cùng các thảm cỏ biển rộng lớn, những rạn san hô này đóng vai trò như những "rừng dưới biển" thực thụ, là mái nhà sinh sản, trú ẩn của hàng nghìn loài sinh vật và là "bức tường thành" tự nhiên bảo vệ bờ đảo trước sóng gió.
Tuy nhiên, sự bùng nổ của các hoạt động du lịch tự phát, thói quen thả neo tàu thuyền bừa bãi và các hình thức đánh bắt thủy sản hủy diệt đã giáng những đòn chí mạng vào hệ sinh thái này. Nhiều rạn san hô nguyên sinh tại khu vực Nam đảo và Hòn Rỏi bị tổn thương nặng nề. Các chuyên gia môi trường từng nhiều lần cảnh báo rằng, nếu không có sự can thiệp trực tiếp bằng khoa học, các rạn san hô ven bờ sẽ đứng trước bờ vực suy kiệt hoàn toàn, kéo theo sự sụp đổ của chuỗi thức ăn tự nhiên dưới biển.
Chặng đường bảo tồn dải sinh thái biển tại Phú Quốc từ năm 2006 đến nay là một cuộc chiến đầy cam go, đòi hỏi sự kiên trì và thay đổi tư duy quản lý sâu sắc. Năm 2007, quá trình bảo vệ hệ sinh thái san hô bước sang trang mới khi Khu bảo tồn biển Phú Quốc được thành lập. Tổng diện tích quy hoạch ban đầu lên đến hơn 26.800 ha, trong đó có khoảng 9.720 ha dành riêng cho việc bảo tồn rạn san hô và hàng nghìn héc-ta thảm cỏ biển.
Năm 2016, Ban Quản lý Khu bảo tồn biển chính thức triển khai mô hình vườn ươm san hô dưới đáy biển. Quy trình này đòi hỏi sự kỳ công tuyệt đối của các kỹ thuật viên và thợ lặn: san hô giống được cắt tỉa từ vùng đệm hoặc thu gom từ các nhánh gãy rụng tự nhiên, đưa vào giá thể tại các trạm ươm ngầm có dòng hải lưu và ánh sáng lý tưởng. Sau khoảng một năm, các tập đoàn san hô đạt chuẩn sẽ được cấy trở lại các rạn đã chết hoặc bị suy thoái.
Dù vậy, giai đoạn này cũng chứng kiến không ít thử thách nhức nhối. Tình trạng du khách vô ý thức dẫm đạp lên các khối san hô (như tại hòn Gầm Ghì) vẫn liên tục diễn ra. Bước sang những 2020, áp lực dồn dập hơn khi đợt nắng nóng kéo dài kỷ lục giữa năm 2024 đẩy nhiệt độ nước biển lên mức 32–33 độ C suốt nhiều tuần, khiến các rạn san hô ở độ sâu 1-5m đối mặt với đợt tẩy trắng nghiêm trọng nhất trong lịch sử. Thêm vào đó, hiện tượng tảo xâm lấn cũng đe dọa trực tiếp đến sự sống của các loài san hô súp lơ và san hô ụ khối.
Trước những khủng hoảng dồn dập về sinh thái, nhà nước, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng doanh nghiệp đã bắt tay thực hiện những chiến lược mang tính quyết định. Theo các quyết định điều chỉnh mới nhất của chính quyền tỉnh Kiên Giang, tổng diện tích Khu bảo tồn biển thuộc Vườn Quốc gia Phú Quốc đã được quy hoạch và mở rộng lên mức hơn 40.900 ha, thể hiện quyết tâm chính trị cao độ trong việc gìn giữ hệ sinh thái độc đáo. Các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt rộng hàng trăm héc-ta tại phía Nam đảo (quanh các đảo Hòn Vang, Hòn Xưởng, Hòn Móng Tay, Hòn Gầm Ghì) được siết chặt quản lý tọa độ và tuần tra thường xuyên.
Tính đến năm 2026, diện tích rạn san hô nằm trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại Khu bảo tồn biển Phú Quốc là hơn 428 ha nằm ở phía Nam đảo Phú Quốc quanh các khu vực như Hòn Vang, Hòn Xưởng, Hòn Móng Tay, Hòn Gầm Ghì... Ngoài ra, còn có khoảng 174,68 ha thuộc phân khu phục hồi sinh thái rạn san hô.
Bên cạnh đó, các mô hình hợp tác công - tư (PPP) phát huy hiệu quả mạnh mẽ. Điển hình là sự phối hợp giữa các trung tâm cứu hộ, các khu nghỉ dưỡng sinh thái cao cấp như Zannier Bãi San Hô cùng Trung tâm Cứu hộ Động vật biển SASA và cộng đồng khoa học trong việc làm sạch đáy biển, gỡ bỏ "lưới ma" và loại bỏ tảo hại.
Đặc biệt, tại vùng biển An Thới và Hòn Móng Tay, các lực lượng chức năng phối hợp cùng các tập đoàn kinh tế đã áp dụng công nghệ cấy ghép tiên tiến như sử dụng giá thể khoáng điện hóa (Biorock) và giá thể xi mút sinh học trong việc trồng san hô. Công nghệ này giúp các mảnh vụn san hô khỏe mạnh bám dính và phát triển nhanh gấp 3-4 lần so với điều kiện tự nhiên.
Song song với đó, chính quyền ra quyết định tạm ngưng hoàn toàn các hoạt động du lịch lặn ngắm tại các điểm đang phục hồi, đồng thời thiết lập hệ thống phao tiêu giới hạn nghiêm ngặt.
Một điểm sáng nhân văn trong chiến lược này là việc chuyển đổi sinh kế cho ngư dân. Thông qua các chương trình hỗ trợ của chính quyền, nhiều ngư dân cũ tại Phú Quốc đã chuyển đổi nghề nghiệp, trở thành "lực lượng tuần tra bảo vệ rạn san hô" trực tiếp tham gia gỡ lưới ma, chăm sóc các vườn ươm dưới đáy biển, tạo nên thế trận lòng dân trong công tác bảo tồn.
Khi Việt Nam chọn Phú Quốc làm địa điểm đăng cai APEC 2027, bài toán đặt ra cho tỉnh Kiên Giang: Làm thế nào để đón hàng chục nghìn đại biểu quốc tế đến với một hòn đảo không chỉ giàu có về cơ sở vật chất, mà còn phải giữ nguyên vẹn giá trị nguyên sơ và sinh thái đa dạng.
Khi Kiên Giang triển khai danh mục 21 dự án trọng điểm phục vụ APEC 2027 với tổng mức đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng, nguồn lực dành cho bảo tồn biển đã được phân bổ cụ thể. Ban quản lý Khu bảo tồn biển Phú Quốc phối hợp cùng các viện nghiên cứu hải dương học chính thức kích hoạt chương trình: "Tái tạo và cấy ghép rạn san hô nhân tạo quy mô lớn xung quanh các vùng lõi sinh thái".
Thành quả của sự đầu tư bài bản ấy đã bắt đầu lộ diện. Những rạn san hô được cấy ghép từ năm 2025 nay đã vươn mình đơm chồi, tạo thành những thảm sinh thái đầy màu sắc dưới làn nước trong vắt tại các vùng biển Nam đảo. Nhiều thảm san hô đã phục hồi sắc màu, thu hút các đàn cá con quay trở lại sinh sôi, tái thiết lập chuỗi thức ăn tự nhiên.
Những rặng san hô rực rỡ này sẽ là điểm nhấn trải nghiệm sinh thái tuyệt vời dành cho các nhà lãnh đạo cấp cao và các đoàn đại biểu quốc tế trong tuần lễ hội nghị APEC 2027. Quá trình hồi sinh hệ sinh thái biển tại Đảo Ngọc không chỉ là một chiến dịch hành động vì môi trường, mà còn là minh chứng rõ nét cho tầm nhìn chiến lược dài hạn của Việt Nam: khẳng định vị thế một đô thị biển đảo mang tầm vóc quốc tế, hiện đại, giàu bản sắc và ngập tràn sức sống xanh ở cực Nam Tổ quốc./.
- Nội dung: Thông Thiện/Báo Ảnh Việt Nam
- Ảnh: Trương Phú Quốc
Link : https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/hanh-trinh-hoi-sinh-nhung-quotvuon-hoa-duoi-long-dai-duongquot-o-dao-ngoc-468891.html