Di sản văn hóa Việt Nam trên không gian số
Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia không chỉ định hướng cho sự phát triển kinh tế - xã hội mà còn mở ra cánh cửa mới cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Việt Nam. Trước đây, di sản văn hóa thường bị giới hạn bởi không gian và thời gian, chỉ có thể được tiếp cận bởi một số lượng hạn chế người dân. Nhưng với sự ứng dụng của khoa học công nghệ, di sản văn hóa đã có thể "sống lại" và tiếp cận với mọi người một cách dễ dàng hơn bao giờ hết.
Nghị quyết 57-NQ/TW đã đưa ra một quan điểm đột phá, xem khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà là yếu tố cốt lõi để phát triển. Trước đây, nhiều di sản chỉ tồn tại trong không gian hữu hình, bị giới hạn bởi địa lý hoặc khả năng tiếp cận. Nay, với công nghệ số, chúng ta có thể số hóa, phục dựng và tái hiện chúng một cách sống động, mang lại trải nghiệm mới mẻ cho công chúng.
Thời gian gần đây du khách đã có cơ hội trải nghiệm tham quan di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám với sự hỗ trợ của công nghệ số. Khi đến với di tích, du khách nhận được một thẻ QR-Code miễn phí, quét mã này trên điện thoại tôi đã có thể tải xuống một ứng dụng di động cung cấp thuyết minh tự động bằng nhiều ngôn ngữ, bao gồm cả tiếng Anh và tiếng Pháp.
Khi đi đến từng khuôn viên, ứng dụng sẽ tự động phát ra thông tin chi tiết về lịch sử, giá trị và ý nghĩa của từng kiến trúc. Du khách cũng có thể sử dụng chức năng AR để xem lại hình ảnh của Văn Miếu trong thời kỳ nhà Lý, giúp tôi hình dung rõ hơn về vẻ đẹp của di tích trong quá khứ.
Trải nghiệm tham quan di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám với công nghệ số đã mang lại cho du khách những cảm xúc sâu sắc. Trước đây, du khách chỉ biết đến Văn Miếu như một di tích lịch sử cổ kính, nhưng khi sử dụng công nghệ số, tôi đã có thể hiểu rõ hơn về giá trị và ý nghĩa của di tích này.
Công nghệ số không chỉ giúp du khách tiếp cận di sản văn hóa một cách dễ dàng hơn mà còn giúp di sản văn hóa "sống lại" trong không gian số. Du khách có thể xem lại hình ảnh của Văn Miếu trong thời kỳ nhà Lý, tương tác với các sinh viên từ khắp cả nước và tham gia vào các sự kiện trực tuyến về di sản văn hóa Việt Nam.
Ứng dụng khoa học công nghệ vào bảo tồn và phát huy di sản văn hóa không còn là lý thuyết suông. Thực tế đã chứng minh hiệu quả rõ rệt, được minh chứng bằng những con số và cảm xúc chân thực từ công chúng.
Báo cáo tại Hội nghị, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên cho biết, năm 2025, cả nước có 52 nhà xuất bản thuộc 49 cơ quan chủ quản. Tổng số xuất bản phẩm điện tử thực hiện là 51.574 xuất bản phẩm, hơn 543,5 triệu bản và lượt truy cập. Tổng doanh thu toàn ngành đạt trên 4,1 nghìn tỷ đồng.
Nghị quyết 57-NQ/TW mở ra cơ hội vàng để Việt Nam đưa văn hóa dân tộc vươn tầm cao mới. Với sự kết hợp hài hòa giữa tư duy truyền thống và sức mạnh công nghệ, di sản văn hóa Việt Nam không chỉ được bảo tồn mà còn được làm cho sống động, có ý nghĩa trong đời sống đương đại và lan tỏa mạnh mẽ ra thế giới, xứng đáng với vị thế và bề dày lịch sử của dân tộc.
Phương hướng hoạt động năm 2026 của ngành đang bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Nguyễn Nguyên nhấn mạnh, việc xây dựng hệ sinh thái xuất bản đồng bộ, liên thông giữa xuất bản-in-phát hành; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và nền tảng số trong quản lý, sản xuất và phân phối xuất bản phẩm, qua đó góp phần lan tỏa tri thức, phát triển văn hóa đọc và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, củng cố nền tảng văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới. Các nền tảng như "Nền tảng sách, báo điện tử thiết yếu" hay "Nền tảng sách khoa học" đang dần trở thành cầu nối quan trọng đưa tri thức và giá trị văn hóa đến với người đọc.
Không chỉ dừng lại ở sách điện tử, các công nghệ như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và mô hình 3D đang tạo nên những trải nghiệm "chạm" di sản đầy ấn tượng. Tại Cố đô Huế, việc áp dụng QR-Code, mô hình 3D, VR 360°, vé tham quan điện tử đã giúp du khách có cái nhìn trực quan và sinh động hơn về các di tích lịch sử. Anh Minh Hoàng, một du khách trẻ đến từ TP. Hồ Chí Minh, chia sẻ: "Trước đây, tôi chỉ thấy các bức tường thành hay lăng tẩm qua sách vở, nhưng khi đến Huế và dùng ứng dụng VR, tôi như được bước chân vào quá khứ, nhìn thấy sự huy hoàng của triều Nguyễn. Cảm giác thật khác biệt và xúc động."
Tại Di tích Hoàng cung Thăng Long thời nhà Lý, việc phục dựng bằng công nghệ 3D đã tái hiện thành công 64 kiến trúc, 38 cung điện và hành lang, 26 lầu lục giác… Công nghệ số hóa giúp ngành du lịch vượt qua giới hạn của vật chất, đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Khi một di tích được quét 3D, đặt vào không gian VR/AR để truy cập từ xa, thì người trẻ vốn quen với smartphone, gaming sẽ có cơ hội tiếp cận di sản bằng cách ‘chơi’ mà học, ‘khám phá’ mà trải nghiệm. Đây là sự chuyển hóa rất lớn từ di sản bị “gói” trong bảo tàng thành “trải nghiệm tham gia” đúng nghĩa.
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, khoa học công nghệ không chỉ là phương tiện hỗ trợ mà đã trở thành ngôn ngữ mới để di sản văn hóa giao tiếp. Trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng để phân tích ngữ liệu, dự đoán xu hướng công chúng, hỗ trợ tổ chức tư liệu, thậm chí là tái tạo giọng nói của các nhà văn, nghệ sĩ quá cố như tại dự án bảo tàng số văn học đất Quảng. Dữ liệu lớn (Big Data) giúp phân tích hành vi tham quan, từ đó tối ưu hóa trải nghiệm người dùng và đưa ra các chiến lược quảng bá hiệu quả.
Cảm xúc là điều không thể thiếu khi nói về di sản văn hóa. Chị Thu Trang, một giáo viên dạy văn, bày tỏ: "Trước đây, việc giảng dạy về lịch sử văn học gặp nhiều khó khăn vì học sinh khó hình dung. Nhưng giờ đây, với các tài liệu số hóa, các video mô phỏng hay bảo tàng ảo, tôi có thể mang cả một thế giới văn chương và lịch sử đến ngay lớp học. Nhìn ánh mắt hào hứng của các em khi khám phá những câu chuyện xưa qua lăng kính công nghệ, tôi thấy lòng mình tràn đầy hy vọng về một thế hệ trẻ yêu và trân trọng di sản dân tộc."
Bằng khoa học và công nghệ, Việt Nam đang đi trên con đường di sản văn hóa "sống lại" trong không gian số và tiếp cận với mọi người một cách dễ dàng hơn bao giờ hết và có thể giúp di sản văn hóa Việt Nam được bảo tồn và phát huy trong nhiều thế hệ tới./.
- Nội dung: Đặng Huyền, Trịnh Bộ/Báo ảnh Việt Nam
- Ảnh: Việt Cường, Công Đạt, Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam
Link : https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/di-san-van-hoa-viet-nam-tren-khong-gian-so-438832.html