Vũ điệu sử thi và những mặt nạ thần thoại của người Khmer Nam Bộ
Trong không gian thanh tịnh của những ngôi chùa Khmer cổ kính ở Nam Bộ, tiếng trống ngũ âm và tiếng kèn Sro Lay hòa quyện, dẫn dắt người xem vào thế giới sử thi huyền thoại. Ở đó, múa Chằn - một hình thức biểu diễn đặc sắc thuộc sân khấu Rô-băm truyền thống của đồng bào Khmer Nam Bộ - tái hiện những câu chuyện về cuộc chiến giữa thiện và ác, đồng thời lưu giữ những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Múa Chằn còn gọi là Rôbăm Yeak Roăm, bắt nguồn từ sử thi Riêm Kê, tương tự truyện Ramayana nổi tiếng của Ấn Độ. Nhân vật Chằn là hiện thân của cái ác, sự hung bạo, tham lam và cường quyền. Với dáng vẻ vạm vỡ, bộ giáp trụ sặc sỡ cùng vũ khí trên tay, nhân vật gây ấn tượng mạnh bởi chiếc mặt nạ thủ công có đôi mắt trợn tròn, miệng rộng và những chiếc nanh nhọn. Mỗi chi tiết tạo hình góp phần thể hiện tính cách và khí chất của nhân vật trong thế giới huyền thoại.
Sức hấp dẫn của múa Chằn còn nằm ở hệ thống động tác được thực hiện theo những quy tắc nghiêm ngặt. Từ bước tấn vững chãi đến các động tác uốn cong cơ thể, phối hợp nhịp nhàng với tiếng nhạc ngũ âm dồn dập, người nghệ sĩ truyền tải câu chuyện bằng ngôn ngữ hình thể giàu biểu cảm. Đằng sau những màn biểu diễn mạnh mẽ là thông điệp nhân sinh sâu sắc: cái thiện cuối cùng sẽ chiến thắng cái ác, công lý sẽ được thực thi.
Ảnh: Thông Thiện/Báo Ảnh Việt Nam
Không chỉ là một loại hình nghệ thuật biểu diễn, múa Chằn còn gắn bó với đời sống tâm linh và các nghi lễ truyền thống của người Khmer Nam Bộ. Nghệ thuật này hiện diện trong những dịp lễ lớn như Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới), Sen Đôlta (lễ cúng ông bà) và Ok Om Bok (lễ cúng trăng), góp phần tạo nên không gian văn hóa đặc sắc tại các ngôi chùa và cộng đồng Khmer Nam Bộ.
Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam
Theo ông Kiên Sô Phát, Trụ trì chùa Bôtum Kiri Răngsây (chùa Khedol), phường Bình Minh, tỉnh Tây Ninh, quá trình giao lưu và biến đổi kinh tế, văn hóa, xã hội đang đặt ra nguy cơ mai một đối với nhiều giá trị truyền thống. Trước thực tế đó, một số ngôi chùa và cộng đồng Khmer ở Tây Ninh đã nỗ lực đưa nghệ thuật Rô-băm, đặc biệt là múa Chằn, trở lại các dịp lễ hội và sinh hoạt tín ngưỡng.
Các vị sư sãi cùng những người tâm huyết với văn hóa dân tộc đã phục dựng dàn nhạc ngũ âm, mời nghệ nhân từ thành phố Cần Thơ và tỉnh Vĩnh Long đến truyền dạy cho thế hệ trẻ. Những nỗ lực này không chỉ góp phần khôi phục một loại hình nghệ thuật cổ truyền mà còn tạo cơ hội để lớp trẻ tiếp nối di sản của cha ông.
Giữa nhịp sống hiện đại và những hình thức giải trí mới, múa Chằn vẫn mang trong mình sức sống của sử thi, vẻ đẹp của nghệ thuật mặt nạ và những giá trị nhân văn bền vững. Mỗi điệu múa, mỗi thanh âm vang lên dưới mái chùa không chỉ kể lại chuyện xưa mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ cho các thế hệ mai sau./.
Bài: Lê Minh - Ảnh: Thông Thiện, Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam