Từ đôi bàn tay Việt đến Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới
Từ đôi bàn tay người thợ được trao truyền qua nhiều thế hệ, bốn làng nghề tiêu biểu của Hà Nội gồm Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ và Sơn Đồng đang bền bỉ giữ nghề, đồng thời không ngừng sáng tạo để nâng tầm những sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Việc bốn làng nghề được ghi danh vào Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không chỉ ghi nhận những giá trị được hun đúc qua thời gian, mà còn mở ra cơ hội để tinh hoa nghề truyền thống Hà Nội vươn xa.
Những đôi tay giữ nghề qua nhiều thế hệ
Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng có nghề và làng nghề truyền thống, trong đó 337 làng nghề đã được thành phố công nhận. Bát Tràng và Vạn Phúc được công nhận tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới năm 2024; Chuyên Mỹ và Sơn Đồng tiếp tục được công nhận năm 2026. Bốn cái tên, bốn nghề thủ công, nhưng cùng gặp nhau ở một giá trị: những kỹ thuật được gìn giữ bằng bàn tay người thợ và được làm mới để thích ứng với cuộc sống hôm nay.
Ảnh: Việt Cường/Báo Ảnh Việt Nam
Ảnh: Việt Cường/Báo Ảnh Việt Nam
Ở phường Vạn Phúc, câu chuyện về nghề bắt đầu từ những sợi tơ. Hơn 1.000 năm tồn tại đã tạo nên một kho kỹ thuật đặc biệt cho làng lụa, trong đó có kỹ thuật dệt hoa nổi trên nền lụa xuất hiện từ cuối thế kỷ XVII. Ông Nguyễn Xuân Khiêm, người có 40 năm gắn bó với nghề, cho biết lụa 100% tơ tằm được dệt trong điều kiện ướt, vì vậy máy móc công nghiệp chưa thể thay thế hoàn toàn phương pháp thủ công. Quy trình nhuộm sợi trước khi dệt vẫn được duy trì, tạo nên những mảng màu và đường vân hoa nổi đặc trưng. Những kỹ thuật ấy không chỉ làm nên một sản phẩm đẹp mà còn tạo nên bản sắc riêng của lụa Vạn Phúc, giúp những thước lụa từ làng nghề được biết đến trong và ngoài nước.
Ở xã Bát Tràng, đất được đưa lên bàn xoay và dần thành hình dưới bàn tay người thợ. Làng gốm hơn 700 năm tuổi vẫn duy trì nhiều công đoạn thủ công từ vuốt gốm, khắc họa tiết đến vẽ màu trên men. Theo chị Thu Hường, quản lý Công ty cổ phần Bảo tồn Phát triển Du lịch Bát Tràng, chính sự tinh xảo trong từng đường nét tạo nên sức hấp dẫn riêng của gốm Bát Tràng. Những nghệ nhân như Nguyễn Danh Tú, Nguyễn Văn Hưng tiếp tục gìn giữ các kỹ thuật và dòng sản phẩm đặc trưng của làng.
Ảnh: Văn Điệp/TTXVN
Tại xã Chuyên Mỹ, những mảnh vỏ trai, vỏ ốc nhỏ bé được người thợ lựa chọn, cắt ghép và tạo hình thành hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè hay những bức tranh khảm tinh xảo. Nghề khảm trai sơn mài hiện có hơn 1.000 hộ tham gia. Anh Phạm Văn Khỏe, người có 40 năm làm nghề, cho rằng sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công tinh vi, độ bền và bản sắc văn hóa giúp nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ giữ được sức sống qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm, theo anh, không chỉ là vật dụng mà còn chứa đựng giá trị thẩm mỹ, văn hóa và triết lý sống Việt Nam.
Còn ở xã Sơn Đồng, nghề thủ công gắn với nhiều công trình văn hóa, tâm linh nổi tiếng như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đền Ngọc Sơn, chùa Một Cột, chùa Trấn Quốc... Kỹ thuật sơn ta truyền thống với độ bền, khả năng giữ màu và độ bóng lâu dài là một trong những bí quyết làm nên danh tiếng của nghề. Hiện xã Sơn Đồng có gần 700 hộ cùng nhiều doanh nghiệp sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động; sản phẩm đã được xuất khẩu sang nhiều quốc gia.
Điểm chung của bốn làng nghề là người thợ không chỉ giữ một kỹ thuật sản xuất mà còn giữ những câu chuyện về lịch sử và văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Theo Tiến sĩ Darlie Oommen Koshy, Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới (WCC), quá trình đánh giá được thực hiện qua khảo sát thực tế, gặp gỡ cộng đồng địa phương và trực tiếp chứng kiến nghệ nhân, thợ lành nghề thực hành nghề. Qua đó, những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, kinh tế và xã hội của các làng nghề Hà Nội được ghi nhận. Ông đánh giá Việt Nam đang thể hiện vai trò mạnh mẽ trong bảo tồn, phát huy giá trị thủ công truyền thống; sự hiện diện của bốn làng nghề Hà Nội trong mạng lưới WCC góp phần khẳng định vị thế của thủ công Việt Nam trong dòng chảy di sản văn hóa thế giới.
Khi nghề truyền thống bước vào không gian sáng tạo
Được ghi danh vào Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không có nghĩa các làng nghề chỉ giữ nguyên những gì đã có. Trái lại, đó là động lực để người thợ tìm cách làm mới sản phẩm, mở rộng thị trường và kể câu chuyện văn hóa bằng ngôn ngữ phù hợp với đời sống hiện đại.
Ảnh: Trịnh Bộ/Báo Ảnh Việt Nam
Ảnh: Trịnh Bộ/Báo Ảnh Việt Nam
Nghệ nhân Lê Thị Kim Thư, thành viên Ban Chấp hành Hội Làng nghề Dệt lụa Vạn Phúc, cho rằng làng nghề chỉ thực sự tồn tại khi hoạt động sản xuất được duy trì, mà điều đó phụ thuộc vào việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Con gái bà, chị Đặng Thị Xuân Quỳnh, đang tiếp nối nghề gia đình qua thương hiệu Phong Thư Silk. Chị kết hợp kỹ thuật truyền thống với tư duy thiết kế hiện đại, đổi mới mẫu mã, họa tiết và dòng sản phẩm để đáp ứng thị trường, nhưng vẫn giữ giá trị từ những thước lụa do gia đình sản xuất.
Tại thôn Bối Khê, xã Chuyên Mỹ, anh Đinh Ngọc Ánh cho biết, cơ sở gia đình đã có khách hàng Mỹ từ năm 2010. Gần đây, livestream trên các nền tảng mạng xã hội với sự hỗ trợ của địa phương giúp sản phẩm tiếp cận thêm nhiều khách hàng. Theo bà Nguyễn Thị Thùy Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Chuyên Mỹ, việc tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới là niềm tự hào, đồng thời tạo động lực để địa phương đẩy mạnh quảng bá, bán hàng trực tuyến. Xã duy trì các hoạt động livestream định kỳ, trong đó lãnh đạo địa phương trực tiếp giới thiệu và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm của người dân.
Ảnh: Việt Cường/Báo Ảnh Việt Nam
Ở xã Bát Tràng, câu chuyện về nghề còn được kể bằng chính không gian sản xuất. Tại Trung tâm Tinh hoa làng nghề Việt, du khách có thể tìm hiểu lịch sử và trực tiếp trải nghiệm làm gốm. Lò bầu cổ gần 100 năm tuổi được chuyển đổi thành điểm tham quan, giúp du khách hiểu hơn về không gian và kỹ thuật sản xuất truyền thống.
Theo bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội, hỗ trợ các làng nghề không chỉ dừng ở duy trì sản xuất mà quan trọng hơn là giúp người làm nghề đổi mới tư duy, nâng cao giá trị sản phẩm và từng bước hội nhập sâu rộng với thị trường trong nước và quốc tế.
Đến nay, cả nước có bốn làng nghề được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới và đều thuộc Hà Nội: gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ và điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng.
Ảnh: Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, Hà Nội xác định phát triển làng nghề không chỉ nhằm bảo tồn di sản văn hóa mà còn hướng tới xây dựng ngành công nghiệp văn hóa hiện đại, sáng tạo và bền vững. Thành phố sẽ tiếp tục hỗ trợ các làng nghề trong chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường quốc tế.
Từ những làng quê ven đô, sản phẩm thủ công Hà Nội đang hiện diện ngày càng rộng hơn trên thị trường toàn cầu. Một tấm lụa, món đồ gốm, bức tranh khảm hay pho tượng không chỉ mang giá trị sử dụng, mà còn kể câu chuyện về kỹ thuật, văn hóa và bàn tay người Việt.
Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ và Sơn Đồng vì thế không chỉ được viết tên trên bản đồ thủ công thế giới bởi những giá trị đã được gìn giữ, mà còn bởi khả năng làm mới những giá trị ấy. Giữ nghề bằng đôi tay, sáng tạo bằng tư duy mới và kể câu chuyện Việt Nam qua những sản phẩm có khả năng đi xa, đó chính là sức sống của nghề thủ công Hà Nội trong thời kỳ hội nhập./.
Bài: Ngân Hà - Ảnh: Long Nguyễn, Trịnh Bộ, Việt Cường, Trần Thanh Giang, Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam