Tân Thông Hội gìn giữ nghề mành trúc truyền thống
Giữa nhịp sống ngày càng hiện đại ở vùng ngoại thành Thành phố Hồ Chí Minh, làng nghề mành trúc Tân Thông Hội, xã Củ Chi vẫn lặng lẽ giữ nhịp lao động quen thuộc của một nghề thủ công lâu đời. Từ những thanh trúc mộc mạc, qua đôi tay khéo léo và sự kiên nhẫn của người thợ, những tấm mành đậm hồn quê Việt vẫn được làm nên mỗi ngày như một cách gìn giữ ký ức và bản sắc của làng nghề truyền thống giữa nhiều đổi thay của đời sống hiện đại.
Buổi sáng ở xóm nghề thường bắt đầu bằng mùi trúc mới phơi dưới nắng. Trong những con hẻm nhỏ dẫn vào các xưởng làm nghề, tiếng khoan lỗ lách cách, tiếng dây cước luồn qua từng nan trúc vang lên đều đặn như nhịp sống quen thuộc đã kéo dài qua nhiều thế hệ.
Mành trúc vốn là vật dụng dân dã, gắn với những ngôi nhà Nam Bộ xưa. Nhưng chính vẻ giản dị ấy lại tạo nên nét cuốn hút riêng. Những thanh trúc nhỏ sau nhiều ngày hong nắng chuyển sang màu vàng óng nhẹ, khi kết lại tạo thành bề mặt mềm mại, gần gũi. Trên nền trúc ấy, người thợ có thể tạo nên nhiều hình ảnh quen thuộc như phong cảnh đồng quê, lũy tre, dòng sông, mái ngói cũ hay những bức thư pháp mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam.
Để hoàn thành một tấm mành, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Trúc sau khi đưa về được lựa chọn rất kỹ, chỉ dùng những cây đủ tuổi, thân thẳng và có độ già phù hợp để khi chẻ không bị nứt. Sau đó, trúc được làm sạch, ngâm chống mối mọt rồi đem phơi nắng nhiều ngày. Nắng càng đều, màu trúc càng đẹp - thứ màu vàng óng đặc trưng đã trở thành dấu ấn riêng của mành trúc Tân Thông Hội.
Khi trúc đạt độ khô cần thiết, người thợ tiếp tục cắt thành những thanh nhỏ đồng đều. Công đoạn khoan lỗ đòi hỏi độ chính xác cao, bởi chỉ cần sai lệch nhỏ, cả tấm mành khi hoàn thiện sẽ không còn ngay ngắn.
Sau đó là công đoạn xâu dây, kết nối hàng trăm thanh trúc bằng cước hoặc chỉ nylon để tạo nên tấm mành vừa mềm mại vừa chắc chắn. Công việc lặp đi lặp lại nhiều giờ liền, đòi hỏi sự bền bỉ và đôi tay thật đều.
Khó nhất vẫn là khâu tạo hình và vẽ tranh. Người nghệ nhân không vẽ trên mặt phẳng cố định mà phải tính toán trên hàng trăm thanh trúc ghép lại với nhau. Hình ảnh phải được căn chỉnh liên tục để khi cuộn lên hay buông xuống, bức tranh vẫn liền mạch và cân đối. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể làm hỏng toàn bộ bố cục.
Hiện nay, sản phẩm mành trúc của làng nghề chủ yếu được xuất khẩu sang các thị trường như châu Âu, Mỹ và Nhật Bản. Mỗi sản phẩm có giá dao động từ khoảng 150.000 đến 300.000 đồng, tùy kích thước và mức độ hoàn thiện.
Tuy nhiên, phía sau vẻ đẹp mộc mạc ấy là nhiều nỗi trăn trở. Sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng khiến các sản phẩm thủ công ngày càng thu hẹp thị trường. Những vật liệu công nghiệp hiện đại với giá rẻ, tiện dụng và sản xuất nhanh đang dần chiếm ưu thế, trong khi một tấm mành thủ công phải mất nhiều ngày mới hoàn thiện nhưng giá trị kinh tế không cao.
Nguồn nguyên liệu trúc cũng không còn dồi dào như trước, chi phí vận chuyển tăng, lao động trẻ ít mặn mà với nghề. Nhiều gia đình từng đỏ lửa làm nghề quanh năm, nay chỉ còn những người lớn tuổi lặng lẽ giữ xưởng.
Dẫu vậy, trong xu hướng tìm về các giá trị thủ công và vật liệu tự nhiên, mành trúc đang dần xuất hiện trở lại trong nhiều không gian hiện đại như một chất liệu trang trí mang đậm bản sắc Việt. Một số nghệ nhân trẻ cũng bắt đầu đưa thêm họa tiết, màu sắc và thiết kế mới để sản phẩm gần hơn với đời sống đương đại.
Du khách nước ngoài khi ghé thăm xóm nghề vẫn thích thú trước cách những thanh trúc bình dị có thể trở thành những tác phẩm mềm mại, tinh tế và giàu tính nghệ thuật.
Có lẽ điều khiến nhiều người lưu luyến ở làng nghề mành trúc Tân Thông Hội không chỉ nằm ở sản phẩm làm ra, mà còn ở nhịp sống chậm rãi, bền bỉ của những con người vẫn ngày ngày kiên nhẫn bên từng thanh trúc nhỏ.
Giữa những đổi thay rất nhanh của cuộc sống hiện đại, họ vẫn lặng lẽ nối từng nan trúc như đang cố giữ lại một phần ký ức của làng quê Nam Bộ. Và trong ánh nắng đi qua những tấm mành vàng óng ấy, vẻ đẹp của một nghề cũ dường như vẫn chưa muốn rời xa./.
Bài và ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam