Sức sống mới của Làng nghề tò he Xuân La
Tò he Xuân La - thứ đồ chơi dân gian mộc mạc từng gánh trên vai bao thăng trầm thời cuộc, giờ đây không chỉ đơn thuần là gánh hàng rong mưu sinh nơi góc phố. Trong không gian phát triển mới, Làng to he Xuân La xã Phượng Dực, Hà Nội đang được tiếp thêm nguồn xung lực mạnh mẽ từ tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Những người đứng giữ lửa giữa bão thời gian
Không ai còn nhớ chính xác năm tháng nào người dân Xuân La đầu tiên lấy gạo nếp giã mịn, pha màu từ quả gấc, củ nghệ, lá riềng để nặn thành những con vật dâng cúng đình chùa. Chỉ biết, từ những ngày đó, cái nghề mà người làng gọi hồn nhiên “làm bánh chim cò” đã ngấm vào đất, vào nước, vào máu thịt mỗi người con nơi đây. Ngày xưa làng Xuân La làm tò he để cúng lễ, rồi mang đi bán khắp các phiên chợ, lễ hội. Mỗi con tò he nặn xong có thể ăn được luôn, ngọt thơm mùi gạo nếp. Rồi người ta gắn cái còi tre vào dưới mỗi con, khi trẻ thổi vào phát ra tiếng ‘tò te tò te’, cứ thế đọc trại đi thành tò he. Cái tên gắn với làng từ đó đến nay.
Những năm tháng chiến tranh, thời bao cấp, khi gạo nếp là thứ nguyên liệu quý giá từng bữa, nghề tò he tưởng đã lụi tàn. Chỉ còn vài ba hộ trong làng cầm cự làm, gánh lên xe đạp rong ruổi khắp Hà Nội, bán từng con tò he giá vài đồng, chỉ để giữ cho nghề không bị đứt đoạn. Rồi đến thời kỳ đổi mới, khi hàng loạt đồ chơi công nghiệp tràn vào thị trường: những búp bê biết hát, xe điều khiển từ xa, bộ game điện tử, một lần nữa tò he đứng trước nguy cơ mai một. Người trẻ làng lần lượt chuyển sang các nghề có thu nhập cao hơn, nhiều nghệ nhân già qua đi, kỹ thuật truyền lại bị bỏ lỡ, có thời điểm cả làng rục rịch gia công màn tuyn, làm mộc, không ai còn mang theo thùng tò he đi hội chợ nữa.
“Tôi đã từng chứng kiến thời kỳ làng nghề chênh vênh nhất. Nhiều hôm đi bán ở phố cổ, nhìn những đứa trẻ chỉ chạy theo đồ chơi nhập ngoại, chẳng thèm nhìn đến hàng tò he, tôi đau lắm. Nghề này đã nuôi sống cả làng qua bao năm khó khăn, sao lại đến lúc nó bị lãng quên thế”, nghệ nhân Nguyễn Văn Đĩnh, 66 tuổi, chia sẻ.
Nhưng may thay, giữa lúc mọi người tưởng tò he sẽ chỉ còn là ký ức của thế hệ đi trước, một nhóm nghệ nhân tâm huyết đã đứng lên. Năm 2009, Câu lạc bộ Nghệ nhân Tò he Xuân La ra đời, khởi đầu chỉ với 54 hội viên, đến nay đã tăng lên hơn 120 người, trong đó gần một nửa là những người trẻ dưới 30 tuổi. Từ đây, một cuộc cách mạng âm thầm diễn ra trong từng căn nhà của làng Xuân La, do những người thợ không chấp nhận đứng nhìn di sản của cha ông tan biến theo thời gian.
Trong số đó, nghệ nhân Đặng Đình Hơn, người đã gắn bó với nghề hơn 40 năm, mỗi ngày vẫn ngồi dưới hiên nhà, đôi tay thoăn thoắt vê từng cục bột. Ông kể rằng từ năm 10 tuổi, ông đã theo mẹ đi khắp các phiên chợ bán tò he, ngồi bên mẹ hàng giờ, học cách ấn, vuốt, tạo vân chỉ bằng một chiếc que tre và một chiếc lược gãy - bí quyết riêng của người thợ tò he mà không cần bất kỳ khuôn đúc hay bản vẽ nào. “Tôi không cần bản vẽ, tất cả đã nằm trong đầu tôi. Chỉ cần vài phút, một con rồng, một chú trâu, một nhân vật hoạt hình hiện ra ngay từ khối bột vô tri”, ông Hơn chia sẻ.
Không chỉ giữ lại kỹ thuật cổ, các nghệ nhân đã bắt đầu hành trình làm mới nghề một cách bền bỉ. Nghệ nhân Đặng Văn Hậu, một trong những nghệ nhân trẻ nhất của làng, đã từng một mình khăn gói vào Sài Gòn, rồi thuê phiên dịch sang Thái Lan cả tuần chỉ để học kỹ thuật chế biến đất nặn, sau đó mày mò hàng năm trời để cải tiến công thức bột. Trước đây, tò he chỉ để được vài ngày, dễ mốc nứt, khiến sản phẩm không thể lan tỏa xa. Hậu sau hàng trăm lần thử nghiệm thất bại, cuối cùng đã tìm ra công thức bột mới, an toàn tuyệt đối với sức khỏe, giúp tò he giữ được hình dáng và màu sắc nguyên vẹn trong nhiều năm liền. “Tôi muốn tò he không chỉ là thứ đồ chơi trẻ con mua về ăn xong quên đi, mà là tác phẩm người ta có thể trân trọng, trưng bày, giữ lại như một kỷ niệm về văn hóa Việt”, nghệ nhân Đặng Văn Hậu giãi bày.
Còn nghệ nhân ưu tú Nguyễn Văn Thành, Chủ tịch Câu lạc bộ Tò he Xuân La, lại đi tiên phong đưa tò he vào học đường. Ông đã phối hợp với hàng chục trường tiểu học, trung học, thậm chí các trường đại học trên địa bàn Hà Nội mở lớp dạy nặn tò he miễn phí cho học sinh. Không chỉ dạy nặn những con vật truyền thống như Tôn Ngộ Không, Thánh Gióng, 12 con giáp, các nghệ nhân Xuân La còn cập nhật liên tục các nhân vật hoạt hình mới: Minions, Người Nhện, Đôrêmon, để các em nhỏ thế hệ ngày nay vẫn thấy tò he gần gũi, không phải là thứ đồ chơi của ông bà quá xa lạ.
“Nhiều người nói chúng tôi làm mất bản sắc truyền thống. Nhưng tôi nghĩ ngược lại: bản sắc không phải là đóng cửa đứng yên, mà là giữ được hồn cốt trong từng khối bột, còn hình hài phải được phép thay đổi để phù hợp với thời đại. Nếu không, tò he sẽ chỉ nằm trong bảo tàng, chứ không còn sống trong đời sống thường ngày nữa”, Nguyễn Văn Thành giải thích.
Khi giá trị văn hóa được đặt vào vị trí trung tâm
Tất cả những nỗ lực bền bỉ của các nghệ nhân Xuân La trong nhiều năm qua, gần đây đã nhận được một động lực lớn chưa từng có, khi Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam chính thức đi vào cuộc sống. Nghị quyết đặt nguyên tắc văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu có chính sách đãi ngộ xứng đáng, tôn vinh và hỗ trợ đội ngũ nghệ nhân dân gian - những người đang giữ lửa cho các di sản vô hình của dân tộc.
Tò he Xuân La đã có mặt ở Mỹ, Nhật, Anh, Lào, Campuchia, thậm chí cả Trung Quốc. Nhiều nghệ nhân được mời ra nước ngoài biểu diễn, vừa quảng bá văn hóa, vừa có thu nhập ổn định hơn sau mỗi chuyến đi.
Trước đây, các nghệ nhân Xuân La phải tự gánh vác tất cả khó khăn: tự thuê xe đi các lễ hội, tự tìm nguồn khách hàng, tự mày mò cải tiến công thức bột khi không có bất kỳ sự hỗ trợ nào. Nhiều nghệ nhân phải làm thêm nghề phụ để trang trải cuộc sống, bởi thu nhập từ nghề nặn tò he chỉ đủ sống ở mức tối thiểu. Nhưng kể từ khi tinh thần của Nghị quyết 80 được quán triệt, hàng loạt chính sách thiết thực đã bắt đầu đi vào thực tế tại Hà Nội: mức hỗ trợ một lần lên đến 40 triệu đồng với Nghệ nhân Nhân dân, 30 triệu đồng với Nghệ nhân Ưu tú, 20 triệu đồng với Nghệ nhân Hà Nội; chế độ bồi dưỡng mỗi buổi truyền dạy nghề lên đến 500.000 đồng; các chương trình hỗ trợ không gian thực hành, quảng bá sản phẩm làng nghề tại các sự kiện văn hóa trong và ngoài nước.
“Trước đây, chúng tôi mong chỉ được một cái chỗ đứng ổn định tại các lễ hội, không phải phải di chuyển liên tục, bị coi là nghề bán rong. Bây giờ, với những định hướng của Nghị quyết 80, chúng tôi không còn phải lo lắng quá nhiều về mưu sinh, có thể yên tâm hơn để tập trung sáng tạo, truyền nghề cho thế hệ sau”, nghệ nhân Đặng Văn Hậu chia sẻ.
Những chính sách này không chỉ mang ý nghĩa vật chất, mà quan trọng hơn là sự công nhận chính thức: công nhận rằng những con tò he bé nhỏ, những người thợ suốt đời gắn bó với khối bột, không chỉ là những người buôn bán nhỏ lẻ, mà là người giữ gìn một phần căn tính văn hóa của cả dân tộc.
Theo đánh giá của các nhà quản lý văn hóa, tinh thần cốt lõi của Nghị quyết 80 chính là chuyển đổi cách nhìn: từ coi văn hóa là ngành phụ trợ, trở thành yếu tố trung tâm của sự phát triển. Với làng nghề Xuân La, điều đó có nghĩa là hôm nay, tò he không còn chỉ là món đồ chơi dân gian, mà là một sản phẩm du lịch văn hóa, là một nhịp cầu kết nối giữa Việt Nam và bạn bè quốc tế, là một môn học giúp thế hệ trẻ hiểu và yêu quý giá trị của di sản cha ông.
Ngày nay, đi về Xuân La, du khách không còn chỉ thấy những người nghệ nhân ngồi bán hàng ở các hội chợ nữa. Hàng chục gia đình trong làng đã mở không gian trải nghiệm tại nhà, đón tiếp hàng chục nghìn lượt du khách trong và ngoài nước mỗi năm. Du khách đến đây không chỉ được mua những con tò he đẹp mắt, mà còn được tự tay nhào nặn khối bột dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân, lắng nghe những câu chuyện lịch sử 300 năm của làng nghề, hiểu về ý nghĩa của từng màu sắc, từng hình tượng gắn với truyền thống dân gian. Có tháng, gia đình nghệ nhân Đặng Đình Hơn đón tới hơn 60 đoàn khách quốc tế đến từ Nhật Bản, Pháp, Mỹ, Hàn Quốc.
Từ những khối bột giản dị, các nghệ nhân hôm nay đã tạo ra cả một thế giới phong phú: ngoài các nhân vật truyền thống, họ còn nặn mô hình Tháp Rùa, Đền Ngọc Sơn, các di tích lịch sử của Hà Nội, thậm chí cả chân dung các nhân vật văn hóa hiện đại. Những sản phẩm tò he của Xuân La đã có mặt tại hàng chục triển lãm quốc tế, trở thành một trong những đại diện của văn hóa thủ công Việt Nam được bạn bè quốc tế yêu thích.
Tuy nhiên, các nghệ nhân vẫn còn đó những trăn trở. Họ mong muốn có thêm không gian triển lãm ổn định dành riêng cho tò he, có các chương trình hỗ trợ kết nối thị trường quốc tế hiệu quả hơn, và quan trọng nhất là thế hệ trẻ ngày càng hiểu hơn về giá trị thực sự của di sản mà họ đang giữ gìn. Nhưng tất cả đều đồng ý rằng, chưa bao giờ nghề tò he có một cơ hội phát triển lớn mạnh như hôm nay, dưới ánh sáng của Nghị quyết 80-NQ/TW.
Chiều tà buông xuống trên làng Xuân La, đôi tay nghệ nhân già vẫn thoăn thoắt di chuyển giữa những khối bột ngũ sắc. Tiếng còi “tò te” thoáng vang từ một chiếc tò he mới nặn xong, đủ để gợi lên trong mỗi người một ký ức về tuổi thơ, về những ngày tháng chạy theo hàng tò he của ông đi bán khắp ngõ phố. Tò he không phải chỉ là một món đồ chơi. Đó là hồn cốt của một làng nghề, là kết tinh 300 năm trí tuệ và tình yêu nghề của hàng chục thế hệ nghệ nhân, và hôm nay, đó cũng là minh chứng sống động cho điều Nghị quyết 80-NQ/TW từng khẳng định: văn hóa không phải là thứ để trưng bày trong tủ kính, mà là thứ phải sống, phải thổi hơi, phải được giữ gìn và nuôi dưỡng mỗi ngày, để mãi mãi là phần không thể tách rời của cuộc sống người Việt./.
- Nội dung: Thông Thiện/Báo Ảnh Việt Nam
- Ảnh: Công Đạt, Khánh Long, Thông Hải/Báo Ảnh Việt Nam và TTXVN