Quan họ ca thờ ở Hoài Trung
Giữa nhịp sống hiện đại, làng Quan họ Hoài Trung (xã Liên Bão, Bắc Ninh) vẫn gìn giữ, bảo tồn những nếp cổ truyền gắn với Quan họ, trong đó có ca thờ (ca sự tại đình) – hình thức hát Quan họ trong đình làng. Đây là lối hát mang tính nghi lễ, phản ánh mối quan hệ giữa Quan họ với tín ngưỡng làng xã và lễ nghĩa cộng đồng.
Với người Kinh Bắc, Quan họ không chỉ là câu hát. Quan họ là một nếp sống, thể hiện qua cách xưng hô, ứng xử và đối đãi giữa mọi người. Người Quan họ học lễ trước khi học hát, học làm người Quan họ trước khi trở thành liền anh, liền chị. Chính nền tảng lễ nghĩa ấy tạo nên chiều sâu và cốt cách riêng cho miền Quan họ gốc.
Trong sinh hoạt Quan họ cổ, ca thờ được coi là phần trang nghiêm và tinh túy nhất. Ca thờ không nhằm mục đích giao duyên, mà là hình thức hát để kính lễ Thành hoàng, thể hiện lòng tri ân đối với những bậc có công với làng, với nước. Theo lệ xưa, mỗi khi Quan họ đến thăm làng bạn, việc đầu tiên là vào đình làm lễ, ca thờ trước khi đi hội hay hát canh.
Việc đón tiếp bắt đầu từ đầu đình. Cách chào hỏi, xưng hô đều theo khuôn mẫu cổ. Trang phục được giữ đúng nếp: liền anh mặc áo năm thân, khăn xếp; liền chị mặc mớ ba mớ bảy, khăn mỏ quạ, nón quai thao. Những chi tiết ấy tôn thêm nét đẹp người Quan họ và thể hiện sự tôn kính đối với buổi lễ.
Nghi thức ca thờ diễn ra trong đình làng – không gian linh thiêng, tạo nên sự trang trọng, nghiêm cẩn cho toàn bộ buổi hát. Một nét đặc biệt trong ca thờ Quan họ là vai trò của liền chị. Trong xã hội xưa, phụ nữ thường không được bước vào chính điện đình làng. Nhưng trong ca thờ Quan họ, liền chị được cùng liền anh vào không gian linh thiêng làm lễ. Ở Hoài Trung, lệ làng còn quy định liền chị luôn được nhường ca trước, kể cả khi liền anh là Quan họ chủ. Điều này cho thấy tinh thần nhân văn và sự tôn trọng phụ nữ đã hiện diện sớm trong văn hóa Quan họ.
Khi vào đình, Quan họ khách xin phép được dâng lễ để Thành hoàng chứng giám. Sau phần thưa gửi theo đúng lề lối, ca sự bắt đầu. Ca thờ chỉ sử dụng lối hát có nhịp rất chậm, âm điệu trầm, đều, ít luyến láy (giọng La Rằng). Lời ca tập trung ca ngợi công đức Thành hoàng, cầu cho dân làng yên ổn, mùa màng tốt tươi, cuộc sống an lành.
Kết thúc ca thờ, Quan họ chủ có lời cảm ơn Quan họ khách. Phần nghi lễ dừng lại ở đình, các canh hát giao duyên diễn ra sau, ở không gian khác. Sự phân biệt rạch ròi giữa “lễ” và “hội” được giữ đúng như trong Quan họ cổ.
Ca thờ ở Hoài Trung cho thấy Quan họ không chỉ là nghệ thuật ca hát, mà còn là lễ nghĩa và nếp sống. Qua nghi thức này, có thể cảm nhận rõ cội nguồn văn hóa sâu bền của Quan họ Kinh Bắc – nơi câu hát luôn đi cùng đạo lý làm người và sự gắn kết cộng đồng./.
Thực hiện: Việt Cường/Báo ảnh Việt Nam