Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư - “cây đại thụ” của văn hóa, lịch sử và địa chí Việt Nam
Hơn 80 năm miệt mài lao động học thuật, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lĩnh vực văn hóa, lịch sử và địa chí Việt Nam với gần 60 công trình đã xuất bản. Ông cũng là người đề xuất đặt tên hai tuyến đường Hoàng Sa và Trường Sa tại thành phố Hồ Chí Minh - những địa danh mang ý nghĩa đặc biệt về chủ quyền biển đảo Việt Nam.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư sinh năm 1920 tại huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An (nay thuộc xã Hoa Quân, tỉnh Nghệ An). Hiện ông sống tại thành phố Hồ Chí Minh. Bước sang tuổi 106 vào năm 2026, ông vẫn khiến nhiều người khâm phục bởi tinh thần làm việc bền bỉ, minh mẫn và niềm say mê nghiên cứu chưa từng nguôi.
Trong căn nhà nhỏ nơi ông sống, mỗi ngày vẫn đều đặn trôi qua với nhịp làm việc kéo dài từ 8 đến 10 tiếng bên máy tính. Ở tuổi ngoài trăm, ông vẫn tự tay soạn thảo bản thảo, đọc tài liệu, chỉnh sửa nội dung và tiếp tục thực hiện những dự án sách của mình.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư chia sẻ, dù tuổi đã cao nhưng ông vẫn đặt mục tiêu hoàn thành thêm khoảng 10 công trình nghiên cứu về lịch sử và địa chí để lại cho thế hệ sau. Theo ông, đó đều là những đề tài cần thiết nhưng chưa có nhiều người thực hiện, như bộ Lịch sử từ điển địa danh hình thành Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên hay công trình nghiên cứu về quá trình hình thành và quản lý vùng đất Nam Bộ.
Ông cho biết, điều trăn trở nhất hiện nay là thời gian không còn nhiều, nên mỗi ngày đều phải tranh thủ làm việc tối đa. Khoảng hai mươi năm trước, khi sức khỏe còn tốt, ông đã dành nhiều năm liên tục đến thư viện, trung tâm lưu trữ để tra cứu tài liệu. Mỗi thông tin cần thiết đều được ông tận tay ghi chép cẩn thận vào những cuốn sổ nhỏ. Đến nay, ông vẫn lưu giữ hơn 10 cuốn sổ tay dày đặc chữ viết li ti như một kho tư liệu quý phục vụ cho việc nghiên cứu và viết sách.
Năm 2024, tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ 7, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư được trao giải A với bộ sách hai tập Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698 - 2020). Đây là công trình đồ sộ mà ông đã ấp ủ và thực hiện trong hơn hai thập niên.
Ý tưởng viết bộ sách được ông khởi đầu từ năm 1998, nhân dịp kỷ niệm 300 năm Sài Gòn. Khi ấy, nhận thấy chưa có một công trình quy mô nào khái quát đầy đủ lịch sử hình thành và phát triển của thành phố, ông quyết định tự mình bắt tay thực hiện. Trong suốt nhiều năm, ông miệt mài sưu tầm tư liệu, bổ sung dữ kiện, chỉnh sửa bản thảo để hoàn thiện công trình với mong muốn lưu giữ một cách hệ thống lịch sử của vùng đất Gia Định - Sài Gòn - thành phố Hồ Chí Minh.
Theo ông, ưu tiên lớn nhất hiện nay là hoàn thành các bộ từ điển lịch sử địa danh hành chính. Trước đó, công trình Từ điển lịch sử địa danh hành chính Nam Bộ của ông từng đoạt giải Bạc của Hội Xuất bản Trung ương - tiền thân của Giải thưởng Sách Quốc gia ngày nay. Sau thành công ấy, nhiều đồng nghiệp và bạn đọc mong muốn ông tiếp tục mở rộng nghiên cứu sang các vùng miền khác của đất nước.
Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực học thuật, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư còn tham gia nhiều hoạt động xã hội và văn hóa. Năm 1996, khi là Ủy viên Thường trực Hội đồng đặt và đổi tên đường thành phố Hồ Chí Minh, ông đã đề xuất đặt tên hai tuyến đường dọc kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè là Hoàng Sa và Trường Sa, như một cách khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc trong đời sống đô thị.
Năm 2017, ông được Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam trao tặng Kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp sử học Việt Nam” để ghi nhận những đóng góp bền bỉ cho nền sử học nước nhà.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư luôn tâm niệm lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tinh thần học tập suốt đời: “Học ở trường, học ở sách vở, học lẫn nhau và học nhân dân; học trong việc làm hằng ngày, trong việc lớn cũng như việc nhỏ; vừa làm vừa học”.
Có lẽ chính tinh thần ấy đã giúp ông duy trì hơn tám thập niên lao động không ngơi nghỉ để cho ra đời hàng chục công trình giá trị về văn hóa, lịch sử và địa chí Việt Nam. Ở tuổi ngoài trăm, Nguyễn Đình Tư vẫn lặng lẽ làm việc mỗi ngày, như một “cây đại thụ” của học thuật Việt Nam - bền bỉ, khiêm nhường và không ngừng cống hiến./.
Bài và ảnh: Thông Hải/Báo ảnh Việt Nam