Nghìn năm trên đỉnh đồi Trầu
Trải qua gần nghìn năm với bao thăng trầm của thời gian, mưa gió và cả sự thịnh suy của những vương triều, cụm tháp Chăm Po Klong Garai, hay còn gọi là tháp Bửu Sơn, vẫn đứng uy nghi sừng sững giữa đất trời trên đỉnh đồi Trầu, thuộc phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa, để lưu giữ những điều bí ẩn về nghệ thuật kiến trúc đỉnh cao và cả nền văn hóa Chăm Pa cổ đại đầy huyền bí.
Đứng trên đỉnh đồi Trầu, di tích quốc gia đặc biệt tháp Po Klong Garai hiện lên như một đốm lửa đỏ sẫm kết tinh từ thời gian, mồ hôi, nghệ thuật và tín ngưỡng của người Chăm xưa. Tiếng gọi là tháp nhưng kì thực đây là một cụm ba ngôi tháp Chăm cổ, gồm: Tháp Chính (Kalan), Tháp Cổng (Gopura) và Tháp Lửa (Kosa Grha). Mỗi tòa tháp mang một sứ mệnh tâm linh riêng biệt nhưng hòa quyện chặt chẽ trong tổng thể không gian thiêng liêng chung để làm nơi thời vua Po Klong Garai (vị vua có công lớn với đồng bào Chăm trong việc trị thủy, khai mương, đắp đập) và gắn liền với tín ngưỡng Bà La Môn (Hindu giáo), trong đó có thờ thần Shiva, một trong ba vị thần tối cao của Ấn Độ giáo, biểu trưng cho đặc tính dương, sức mạnh vũ trụ toàn năng, nguồn gốc của sự sáng tạo và sự sống sinh sôi, nảy nở.
Tháp Chính (Kalan) cao hơn 20 mét vươn mình mạnh mẽ như một ngọn lửa hướng lên trời cao, thân tháp thon gọn dần về phía đỉnh, các tầng kiến trúc mô phỏng lại cấu trúc của tầng dưới nhưng thu nhỏ dần, tạo nên một nhịp điệu thị giác vừa vững chãi vừa thanh thoát. Bên trong tháp Chính là không gian linh thiêng và trầm mặc, nơi đặt tượng thờ vua Po Klong Garai. Điểm độc đáo của bức tượng được công nhận là bảo vật quốc gia này không chỉ ở tính độc bản mà ở chính ý nghĩa và hình thức thể hiện của nó. Ở đây, tượng vua Po Klong Garai được thể hiện dưới hình thức của một Mukhalinga (một dạng Linga có chạm khắc khuôn mặt người), một dạng thức tượng thờ khá phổ biến ở các đền tháp Chăm nhằm thể hiện sự tôn sùng đối với thần Shiva và các vị vua hóa thân thành thần. Theo đó, khuôn mặt của Vua Po Klong Garai được tác thành một bức hù điêu trên đầu của một chiếc Linga bằng đá và đem thờ trong tháp Chính nhằm thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa ý nghĩa vương quyền và thần quyền của người Chăm.
Phía trước chếch về bên phải tháp Chính là tháp Lửa (Kosa Grha) có mái to bè, cong hình chiếc thuyền, kiểu kiến trúc thường thấy ở các tháp Chăm cổ; xưa từng là nơi cất giữ long bào, lễ vật và là nơi chuẩn bị cho các nghi thức tế tự của giới tu sĩ. Phía Đông là Tháp Cổng (Gopura) khiêm nhường hơn, đóng vai trò là điểm đón tiếp và bước đệm thanh tịnh cho bất kỳ ai trước khi đặt chân vào cõi thần linh.
Tháp Po Klong Garai được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV, dưới triều đại của vua Jaya Simhavarman III (tức vua Chế Mân), tính đến nay đã khoảng hơn 700 năm. Quần thể này không chỉ là nơi tưởng nhớ vua Po Klong Garai, thờ thần Shiva mà còn là nơi lưu giữ một kho tàng đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa cổ.
Điều khiến các nhà nghiên cứu văn hóa và kiến trúc thế giới tò mò, thán phục suốt bao đời nay chính là kỹ thuật xây dựng độc đáo của các nghệ nhân Chăm cổ. Cả ba ngôi tháp đều được xây gần như hoàn toàn bằng gạch. Những viên gạch nung đỏ sẫm được mài nhẵn, gắn khít vào nhau đến mức các chuyên gia khảo cổ khó có thể lách một mũi dao mỏng vào giữa các mạch tường. Dù các nghiên cứu khoa học hiện đại đưa ra nhiều giả thuyết về việc sử dụng các loại nhựa thực vật bản địa như dầu rái kết hợp kỹ thuật nung và mài gạch nguội tại chỗ, sự hoàn mỹ trong kết cấu ấy vẫn mang hơi thở huyền bí, minh chứng cho bàn tay tài hoa và sự am hiểu sâu sắc về vật liệu của người xưa. Chính vì vậy mà trải qua hơn bảy thế kỷ chịu đựng sự khắc nghiệt của gió lốc và nắng mưa miền Trung, mặc dù có vẻ như không hề sử dụng bất kỳ loại chất liệu kết dính nào trong quá trình xây dựng nhưng toàn bộ các lớp gạch vẫn được kết dính bền chặt với nhau giữ cho các tòa tháp vẫn được bền vững đến kinh ngạc.
Không dừng lại ở kỹ thuật xếp đặt gạch đá, nghệ thuật trang trí trên các thân tháp cũng tạo nên một bảo tàng điêu khắc sống động. Các phù điêu thần Shiva, vũ nữ Apsara, các vị tu sĩ đang tĩnh tâm cầu nguyện hay hình ảnh những linh thú bảo hộ được chạm trổ trực tiếp trên những khối đất nung hoặc đá sa thạch với độ tinh xảo tuyệt mỹ. Từng đường nét uốn lượn, họa tiết hoa văn hình ngọn lửa, hình cánh sen xếp lớp hay các đường chỉ dọc sắc nét trên thân tường đều toát lên một tinh thần tôn giáo mãnh liệt nhưng vô cùng uyển chuyển, mềm mại.
Trải qua thời gian, tháp Po Klong Garai không chỉ đứng đó như một chứng tích của một nền văn minh đã khuất mà còn tiếp tục nhịp đập cùng đời sống tâm linh đương đại của đồng bào Chăm. Nơi đây, vào mỗi dịp lễ hội Katê diễn ra vào đầu tháng 7 theo lịch Chăm, tức tầm tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch hằng năm, không gian đồi Trầu lại rộn rã tiếng kèn Saranai, nhịp trống Paranưng trầm hùng và những điệu múa uyển chuyển của các thiếu nữ Chăm trong tà áo truyền thống. Đó là lúc di sản được hồi sinh mạnh mẽ, kết nối quá khứ huy hoàng với hiện tại bền bỉ.
Đến với di tích Po Klong Garai hôm nay, du khách không chỉ được chiêm ngưỡng một công trình kiến trúc nghệ thuật đỉnh cao, một trong những cụm tháp Chăm cổ còn nguyên vẹn nhất hiện nay ở Việt Nam, mà còn được chạm tay vào mạch nguồn văn hóa bền bỉ của một dân tộc. Giữa không gian lộng gió và bảng lảng khói hương, ngọn tháp cổ kính ấy vẫn đang kể câu chuyện ngàn năm về lòng biết ơn, về khát vọng vươn lên hòa hợp với đất trời./.
Di tích quốc gia đặc biệt tháp Po Klong Garai trước thuộc phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận (nay là phường Đô Vinh, tỉnh Khánh Hòa). Thời gian mở cửa phục vụ du khách từ 7h đến 17h hằng ngày. Giá vé 20.000 VNĐ/người (trẻ em dưới 1m2 được miễn phí). Du khách có thể ghé thăm di tích vào buổi sáng hoặc buổi chiều để tránh nắng gắt. Từ cổng lên đỉnh đồi Trầu, du khách đi bộ một quãng không xa, hoặc có thể di chuyển bằng dịch vụ xe điện. Hằng năm, vào dịp Lễ hội Kate (đầu tháng 7 theo lịch Chăm, thường rơi vào khoảng cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch), tháp Po Klong Garai là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng truyền thống đặc sắc nhất của đồng bào Chăm và đây cũng là dịp tham quan thú vị nhất trong năm ở di tích này.
- Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Thanh Hòa/Báo Ảnh Việt Nam & TTXVN