Nghệ nhân Tạ Thu Hương: Người thổi sức sống mới cho nghề nón làng Chuông
Hơn 300 năm qua, nón Làng Chuông vẫn giữ nguyên nét đẹp mộc mạc, duyên dáng mà tinh xảo trong từng đường kim, mũi chỉ. Đến với xã Thanh Oai, Hà Nội, nhiều người tìm gặp nghệ nhân Tạ Thu Hương (58 tuổi), người vừa bền bỉ gìn giữ nghề làm nón truyền thống, vừa tích cực học hỏi để phát triển nghề trong thời đại mới.
Một đời cùng vành nón lá
Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất làng Chuông với nghề nón truyền thống, tình yêu nón lá đã ngấm vào máu thịt của nghệ nhân từ những năm tháng tuổi thơ. Khi mới lên 6 tuổi, bà đã được mẹ cầm tay uốn nắn dạy từng mũi kim, đường chỉ đầu tiên. Đến nay, nghệ nhân Thu Hương đã có thâm niên hơn 52 năm tuổi nghề, chứng kiến biết bao thăng trầm của nón lá làng Chuông.
Từ những đóng góp lớn lao và bền bỉ suốt nhiều năm tại làng với hợp tác xã mây tre đan nón lá, bà nhiều lần được nhận giấy khen, bằng khen của các cấp, các ngành vì tích cực tham gia các hoạt động lễ hội gìn giữ, lan tỏa văn hóa làng nghề.
Nón làng Chuông từ lâu đã nổi tiếng khắp thập phương với sự đa dạng về chủng loại và mẫu mã truyền thống, từ nón lá già, nón lá non, nón quai thao, nón ba tầm đến nón lá trắng, nón lá đọi... Mỗi chiếc nón ra đời là kết tinh của những giọt mồ hôi cẩn mẫn, tỉ mỉ cùng đôi bàn tay khéo léo của người thợ qua từng lớp lá, vành nón.
Để tạo nên một sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao vừa bền vừa đẹp, người nghệ nhân phải miệt mài trải qua đủ 7 công đoạn khắt khe trong suốt 6 tiếng đồng hồ liên tục: từ chọn lá phơi đủ nắng để nền nón trắng đều, vót từng sợi vòng tre dẻo dai, cho đến khâu tuyển chọn từng tấm mo tre, trúc thật vừa vặn, rồi khâu nón và cuối cùng là luồn nhôi nón. Từng công đoạn được thao tác chuẩn bị kỳ công, tỉ mẩn dưới con mắt và đôi bàn tay của người thợ lành nghề đã tạo nên không chỉ những sản phẩm thủ công truyền thống làng nghề mà còn khắc họa nên chân dung của một người nghệ nhân chân tình một lòng lưu truyền và phát triển cái nôi nón lá dân tộc.
Trong tất thảy các công đoạn để hoàn thiện một chiếc nón, khâu nón chính là khâu đòi hỏi nhiều kỹ thuật, sự tỉ mẩn và kiên nhẫn hơn cả. Để tạo nên chiếc nón hoàn hảo, người thợ với đôi bàn tay của 52 năm tuổi nghề, sự khéo léo được thể hiện qua từng đường kim, mũi chỉ tinh tế và thanh thoát. Nghệ nhân Thu Hương chia sẻ: "Khâu nón đòi hỏi phải kỹ thuật, tỉ mỉ khéo tay, ngồi khâu đều mũi, cắm kim đều mũi. Cái mũi nón đều thắt mau thì nón mới chặt, chất lượng mới cao; nón mới chắc, tròn, đẹp và cạp nón cũng tròn trịa như sợi mây".
Nhờ đôi bàn tay điêu luyện cùng sự cẩn trọng trong từng chi tiết, những chiếc nón lá làng Chuông mới đạt độ bền bỉ cùng thời gian, thách thức cả mưa gió suốt nhiều năm tháng. Có lẽ, chính chữ "tâm" và tình yêu nghề thiết tha mới là bí quyết trường tồn, là thứ nam châm giữ chân khách hàng và du khách tứ phương đổ về mảnh đất trăm năm tuổi nghề này.
Suốt bao năm, người nghệ nhân ấy vẫn đau đáu giữ nghề, bằng tình yêu sâu nặng với nếp xưa văn hóa Hà Nội, bằng tình cảm trân trọng các đoàn khách du lịch bà Hương vẫn bám trụ với nghề. Lời tâm sự giản dị của người nghệ nhân: “Khách đến là mình trân trọng, rất vui vì sự nhiệt tình, cởi mở ấy có thể lưu lại những ấn tượng đẹp trong lòng người ghé thăm”.
Thay đổi để phát triển
Không dừng lại ở những chiếc nón lá truyền thống, nghệ nhân Tạ Thu Hương luôn tìm cách làm mới sản phẩm để thích ứng với thị trường. Năm 2002, bà bắt đầu sáng tạo nón lá trên lụa, kết hợp chất liệu truyền thống với lớp lụa bên ngoài. Dù thời điểm ấy bà phải tự lo vốn, tìm nguồn lụa và đối mặt với e ngại của khách hàng về đầu ra nhưng bà vẫn kiên trì theo đuổi.Những năm gần đây, khi sản phẩm được nhiều người biết đến hơn, nón lá trên lụa dần có chỗ đứng trên thị trường.
Từ trải nghiệm đó, bà tiếp tục mở rộng các dòng sản phẩm lưu niệm nhỏ gọn với hình ảnh chiếc nón lá như móc khóa, nón treo và đồ trang trí. Ý tưởng đến với bà trong những lần tham gia hội chợ trong và ngoài nước, khi nhận thấy các sản phẩm lưu niệm từ nhiều chất liệu khác nhau được khách hàng ưa chuộng. “Tại sao mình không biết làm móc khóa bằng nón lá đi?”. Giá cả hợp lý, nón móc khóa vừa phù hợp với túi tiền của nhiều khách hàng, vừa giúp hình ảnh nón lá Việt Nam được mang đi xa hơn. Theo bà, đổi mới mẫu mã không có nghĩa là từ bỏ truyền thống, mà là tìm thêm cách để giá trị của nghề thủ công tiếp tục hiện diện trong đời sống hiện đại.
Dẫu không phải sản phẩm nào ra đời cũng được đón nhận ngay, bà vẫn kiên trì lấy nguồn thu từ sản phẩm bán tốt để duy trì mặt hàng khác: “Mình cứ cố gắng mình phát triển, phát triển được thì rồi mình giới thiệu được nhiều, mình lan tỏa được nhiều thì nó mới lên cái kênh nó bền vững được”. Với nghệ nhân Thu Hương, giữ nghề không chỉ là duy trì những công đoạn làm nón đã được truyền lại qua nhiều thế hệ, mà còn là tìm kiếm đầu ra ổn định để người thợ có thể tiếp tục sống bằng nghề.
Cùng với việc cải tiến sản phẩm, bà từng bước tiếp cận công nghệ số. Thông qua các lớp tập huấn thương mại điện tử, sự hướng dẫn của con cháu và sinh viên trải nghiệm, bà học cách sử dụng Facebook, TikTok, các sàn thương mại điện tử và công cụ trí tuệ nhân tạo. Có những đêm khuya bà vẫn miệt mài học làm video, viết nội dung đăng bài bán hàng. “Trẻ học già để giữ nghề, nhưng mà già bây giờ phải học trẻ để phát triển nghề”, bà nói, xem việc học hỏi những phương thức mới là cách để bản thân theo kịp sự thay đổi của thị trường.
Không chỉ bán hàng trực tiếp, bà còn hướng đến livestream, gắn giỏ hàng trực tuyến và kết hợp bán hàng với hoạt động du lịch cộng đồng. Khách đến nhà nghệ nhân không chỉ được tìm hiểu về nghề, trải nghiệm khâu nón mà còn được tự tay trang trí sản phẩm và thưởng thức bữa cơm gia đình. Hoạt động này vừa giúp du khách hiểu hơn câu chuyện làng nghề, vừa tạo thêm nguồn thu và mở ra cơ hội việc làm cho lao động trẻ chưa có công việc ổn định tại địa phương.
Với nghệ nhân Tạ Thu Hương, phát triển nghề nón là hành trình kết nối truyền thống với nhu cầu hiện đại. Bà mong muốn thế hệ trẻ sẽ tiếp tục lan tỏa hình ảnh nón lá làng Chuông, tận dụng công nghệ để quảng bá và đưa làng nghề trở thành điểm đến trải nghiệm văn hóa. Bởi theo bà, khi người làm nghề biết thay đổi và chủ động học hỏi, những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ mới có thêm cơ hội để tiếp tục phát triển./.
- Nội dung: Quỳnh Anh, Đào Thảo