Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh - người giữ hồn tre mây Phú Vinh

Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh - người giữ hồn tre mây Phú Vinh

Từ nan tre đầu tiên vót năm lên mười tuổi đến những sản phẩm OCOP bước ra thị trường quốc tế, hành trình của Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh và gia đình ông ở làng Phú Vinh (Hà Nội) cho thấy một cách đi của làng nghề Việt trong bối cảnh mới: giữ vững cốt cách để đổi mới, lấy văn hóa làm nền để giao thương với thế giới.

Cậu bé mười tuổi và những câu hỏi bên nan tre

Làng Phú Vinh, xã Phú Nghĩa, nằm bên dòng sông Tích của Hà Nội. Hơn tám phần mười số hộ ở đây sống bằng mây, tre, giang đan. Vùng đất xưa mang tên Phú Hoa Trang, cái tên mà người làng diễn giải như một lời chúc phúc là: Trời đã ban cho dân nơi này đôi bàn tay lụa.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh miệt mài bên từng sợi mây, nan tre để tạo nên những sản phẩm tinh xảo. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Trong xưởng mây tre đan Việt Quang, Nghệ nhân  Nguyễn Văn Tĩnh vẫn ngồi đan giữa những người thợ. Tay ông thoăn thoắt, miệng nhắc những người thợ như chính tinh thần ông theo đuổi khi làm nghề: "Tuyệt đối không được dễ dãi" với từng mối đan, từng đường móc. Người trong nghề hiểu câu dặn ấy không phải của một ông chủ xưởng, mà của một người đã sống với nan tre từ thuở chưa thạo chữ.

Ông sinh ra trong gia đình sáu đời làm nghề. Năm chín, mười tuổi, cậu bé Tĩnh đã biết vót tre, đan lát. Cha cậu, nghệ nhân Nguyễn Văn Khiếu, kèm con từng bước: vót nan, chuốt mây, bắt khung những chiếc rá, chiếc rổ giản dị nhất. Nhưng điều đáng nói ở cậu bé không chỉ là sự chịu khó. Nhìn cha và những người lớn tuổi làm việc, cậu luôn tự hỏi vì sao người ta đan được đẹp đến thế, vì sao từ sợi mây, nan tre lại sinh ra họa tiết. Những câu hỏi ấy thúc cậu mày mò đủ cách đan.

Ông thường nói mình may mắn vì là "con nhà nòi", và cái "nòi" ấy đang ngày càng được phát huy trong bối cảnh thị trường ngày càng yêu cầu những sản phẩm thủ công chất lượng với độ tinh xảo cao. Cụ Nguyễn Văn Khiếu được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân năm 1961, thuộc nhóm nghệ nhân đầu tiên của miền Bắc. Cụ là người đầu tiên ở Việt Nam đan thành công chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh bằng mây, tre, đồng thời đưa họa tiết trang trí vào sản phẩm mây tre đan Phú Vinh, vốn trước đó sản phẩm chỉ đan đơn giản vì chủ yếu là đồ dùng thường ngày.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Tĩnh đã nắm giữ tinh hoa của khoảng 250 lối đan truyền thống khác nhau. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Năm 1984, ông Tĩnh theo học thiết kế mẫu tại Trường Thủ công Mỹ nghệ Hà Tây, rồi về làm ở Tổ thiết kế mẫu của Hợp tác xã Mây tre đan Phú Vinh. Hai năm sau, ông nhận Huy chương vàng sản phẩm thủ công mỹ nghệ, giải thưởng đầu tiên của đời nghề, khi tuổi còn rất trẻ.

Từ nền tảng ấy, vốn nghề của ông dày lên theo năm tháng. Báo chí nhắc đến con số khoảng 250 lối đan như một thước đo tay nghề của ông. Đằng sau con số ấy là một cách làm việc: mỗi lối đan là một lời giải cho bài toán tạo hình, độ bền và vẻ đẹp trên cùng một sợi mây.

Tiêu biểu nhất là bộ đan vảy rồng. Thông thường, mắt đan có hình vuông, chữ nhật hay quả trám. Ở lối đan này, mắt đan được uốn cong như chiếc vảy rồng trong mỹ thuật cổ, và để có hàng trăm "vảy" nhỏ đều tăm tắp, người thợ phải kiên nhẫn đến từng đường nan. Sản phẩm mang về cho ông nhiều giải thưởng và được công nhận OCOP.

Từ nếp nhà đến doanh nghiệp - Thế hệ thứ ba bước từ làng ra biển lớn

Hai người con trai của ông, Nguyễn Văn Bình và Nguyễn Phương Quang, đều được phong tặng danh hiệu nghệ nhân. Tính cả cụ Khiếu, gia đình có ba thế hệ, bốn cá nhân mang danh hiệu này. Nguyễn Phương Quang đoạt giải cao Hội thi sản phẩm thủ công Việt Nam năm 2007, rồi năm 2008 bắt tay làm "Chiếc bình sen mây" cao 4,1m, đường kính 1,5m, nặng 120kg. Tác phẩm được ghi nhận kỷ lục Guinness Việt Nam năm 2009 và trưng bày tại Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội năm 2010.

Nhưng chuyển biến có ý nghĩa nhất của thế hệ này không nằm ở một kỷ lục. Chính hai anh em là người đề xuất với cha lập doanh nghiệp, để làm ăn với đối tác trong và ngoài nước thay cho mô hình hộ gia đình truyền thống. Đó là lí do Công ty TNHH Mây tre đan Việt Quang ra đời năm 2008. Với một người thợ lớn lên trong nếp nhà, bước chuyển này đòi hỏi nhìn nghề bằng con mắt của thị trường, đó là sản phẩm phải có chuẩn, đơn hàng phải có kỳ hạn, và cái đẹp phải qua được sự soi xét của những khách hàng khó tính.

Những chiếc đèn trang trí kết hợp cùng phần bầu đèn được làm từ mây tre đan thu hút các bạn trẻ. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Ông Tĩnh kể rằng chính các đơn hàng ấy mang về nhiều ý tưởng mới, giúp ông nâng tay nghề và đội ngũ nhân lực của công ty. Từ chỗ chủ yếu làm đồ lưu niệm, trang trí, Việt Quang mở rộng sang khay, giỏ, làn, hộp đựng đồ dùng, đèn trang trí, bình hoa, đồ nội thất và cả các sản phẩm nghệ thuật. Nhiều khách sạn lớn đặt hàng đồ trang trí từ công ty. Mỗi dòng sản phẩm có yêu cầu riêng về kỹ thuật, công năng và hình thức. Thương hiệu hiện có gần 20 sản phẩm đạt OCOP 4 sao.

Những sản phẩm nội thất được làm từ mây tre đan Phú Vinh tại không gian trưng bày. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Nguyên tắc làm mới của gia đình ông khá rõ. Theo ông Tĩnh, giá trị lớn nhất của mây tre đan Phú Vinh nằm ở kỹ thuật và sự tinh tế trong từng lối đan, thứ tài sản nghề nghiệp nhiều thế hệ đã tích lũy. Vì vậy, cái được đổi là công năng và hình thức: đèn ngủ thay cho vật trưng bày, gốm và sơn mài đi cùng sợi mây để tạo hiệu ứng thẩm mỹ mới. Cái được giữ là nền tảng: nguyên liệu tự nhiên, và cách xử lý nan theo lối cũ mà các nghệ nhân cao niên còn nhắc, như luộc chín nan, ngâm bùn để lên màu tự nhiên. Sáng tạo ở Phú Vinh vì thế không phải sự thay thế truyền thống, mà là dùng truyền thống làm gốc rễ.

Sản phẩm hình ốc của nghệ nhân nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh. Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Nói về việc kế thừa, ông Tĩnh cho biết đã mở các lớp dạy nghề, nhưng mây tre đan đòi hỏi kỹ thuật tinh xảo và thời gian dài, nên nhiều học viên bỏ giữa chừng. Nhiều người dân Phú Vinh đã chuyển sang kế sinh nhai khác vì gánh nặng cơm áo. Làng có trung tâm dạy nghề, có câu lạc bộ nghệ nhân, nhưng nghề chỉ sống khi người trẻ thấy mình kiếm sống được bằng nó. Đây là phép thử mà doanh nghiệp như Việt Quang phải trả lời bằng đơn hàng ổn định và thu nhập đủ giữ người, chứ không chỉ bằng lòng yêu nghề.

Bối cảnh mới đang đặt thêm câu hỏi cho các làng nghề. Xu hướng tiêu dùng xanh khiến mây, tre, nứa, những chất liệu hoàn toàn tự nhiên, có thêm cơ hội trên thị trường quốc tế. Phú Nghĩa đã có chi hội nông dân nghề nghiệp số mây tre đan thôn Phú Vinh, con đường mới vào làng đang được xây để việc vận chuyển nguyên liệu, hàng hóa thuận hơn. Ở tầm nhìn của riêng mình, ông Tĩnh nghĩ đến việc dời cơ sở sản xuất ra xa Hà Nội, gần vùng nguyên liệu, và biến nơi ở hiện tại thành điểm du lịch làng nghề.



Câu chuyện của ông gợi ra một cách nghĩ về nghề thủ công Việt Nam hôm nay: nghệ nhân không còn chỉ là người giữ nghề, mà là người dám đưa nghề ra thị trường mà không đánh mất mình. Sáu đời trước tiếng lách cách của nan tre, cái ông giữ nhất không phải một kiểu đan cụ thể, mà là sự khắt khe với từng mối đan. Còn phần mở ra, ông giao cho thế hệ con cháu, những người đã mang mây tre Phú Vinh đi xa hơn bờ sông Tích./.

 

  • Bài: Hoàng Tuệ Nhi - Ảnh: Trần Thanh Giang/Báo Ảnh Việt Nam

Top