Lễ cầu ngư - khúc tráng ca nghề biển
Không chỉ là một nghi lễ cầu mong sóng yên biển lặng, lễ cầu ngư còn phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với đại dương và khát vọng chinh phục biển khơi của cư dân ven biển Việt Nam. Từ tín ngưỡng thờ cá Ông đến những nghi thức nghinh Ông, hò bả trạo và đua thuyền, lễ hội đã trở thành một di sản văn hóa đặc sắc lưu giữ ký ức, tâm hồn và bản lĩnh của người Việt trước biển cả.
Là quốc gia có hơn 3.260 km bờ biển, Việt Nam hình thành nhiều phong tục, tín ngưỡng gắn với biển. Nổi bật trong số đó là tục thờ cá Ông - tín ngưỡng đặc trưng của cư dân vùng duyên hải miền Trung và Nam Bộ.
Cá Ông chính là cá voi, loài cá biển lớn được ngư dân tôn kính như vị thần bảo hộ trên biển. Theo quan niệm dân gian, mỗi khi tàu thuyền gặp bão tố hay hoạn nạn, cá Ông thường xuất hiện để cứu giúp người đi biển. Vì vậy, khi cá Ông lỵ (chết), người dân tổ chức mai táng, lập mộ hoặc đưa hài cốt vào các lăng thờ như một cách tri ân đối với “vị cứu tinh” của người đi biển.
Ngày nay, dọc các địa phương ven biển miền Trung và Nam Bộ vẫn còn nhiều khu mộ, miếu thờ và đền thờ cá Ông, trong đó có những nơi tập trung hàng trăm ngôi mộ lớn nhỏ. Tiêu biểu là khu mộ cá Ông ở xã đảo Tam Hải (thành phố Đà Nẵng) và làng chài Phước Hải (Bà Rịa - Vũng Tàu, nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh). Những địa điểm này không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng ngư dân Việt.
Từ tín ngưỡng thờ cá Ông, lễ cầu ngư dần hình thành và trở thành lễ hội quan trọng của cư dân miền biển. Dù cách thức tổ chức ở mỗi địa phương có khác nhau nhưng nghi lễ này đều hướng tới những mong ước chung: tạ ơn biển cả, tưởng nhớ cá Ông và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, những chuyến ra khơi bình an và tôm cá đầy khoang.
Lễ cầu ngư thường diễn ra vào mùa xuân, từ tháng Giêng đến tháng Hai âm lịch. Phần lễ gồm các nghi thức nghinh Ông, dâng hương và tế lễ tại các lăng thờ cá Ông. Sau phần nghi lễ trang trọng là phần hội sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa dân gian như hò bả trạo, hát bội (hát tuồng), đua thuyền và nhiều trò chơi dân gian sôi nổi khác. Những hoạt động ấy tạo nên không khí đoàn kết, gắn bó giữa các gia đình và cộng đồng ngư dân miền biển.
Đối với người dân miền biển, đại dương không chỉ là nơi mưu sinh mà còn là một thế giới linh thiêng đầy bí ẩn. Trong thế giới ấy, lễ cầu ngư trở thành chiếc cầu nối giữa con người với thiên nhiên, giữa đời sống thường nhật với đời sống tâm linh, tạo nên những giá trị văn hóa khó có thể tìm thấy ở nơi khác.
Ảnh: Thanh Hòa/Báo Ảnh Việt Nam
Ẩn sâu trong triết lý của lễ cầu ngư còn là tinh thần tôn trọng tự nhiên. Tín ngưỡng thờ cá Ông nhắc nhở con người biết trân trọng sự sống của các loài sinh vật biển, biết khai thác đi đôi với bảo vệ môi trường để gìn giữ nguồn sống cho các thế hệ tương lai.
Với những giá trị nhân văn và văn hóa đặc sắc ấy, lễ cầu ngư đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trải qua nhiều thế hệ, lễ cầu ngư vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cư dân ven biển, góp phần giới thiệu với bạn bè quốc tế một nét đẹp độc đáo trong văn hóa biển của Việt Nam./.
- Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam & Hồng Hiếu