Làng nghề lụa Vạn Phúc đổi mới sáng tạo để phát triển
Từ những khung dệt thủ công truyền thống, công đoạn nhuộm đòi hỏi nhiều năm kinh nghiệm đến những thiết kế thời trang và nền tảng bán hàng trực tuyến, làng lụa Vạn Phúc đang chuyển mình đổi mới sáng tạo để nghề truyền thống không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục phát huy giá trị trong thời kỳ hội nhập.
Ở Vạn Phúc, nghề dệt lụa không đơn thuần là một nghề mưu sinh mà còn là công việc được truyền qua nhiều thế hệ, gắn với ký ức và cuộc sống của người dân trong làng.
Ông Nguyễn Xuân Khiêm nhớ lại, từ nhỏ ông đã phụ gia đình làm những công việc liên quan đến nghề dệt. Sau thời gian nhập ngũ, ông trở về địa phương và tiếp tục làm việc tại hợp tác xã. Khi hợp tác xã giải thể, ông mua khung cửi về nhà, chuyển sang tự sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.
Theo ông Khiêm, từng có thời điểm lụa Vạn Phúc sản xuất đến đâu tiêu thụ hết đến đó. Trong thời kỳ sản xuất theo mô hình hợp tác xã, sản phẩm của làng còn được xuất khẩu sang các nước Đông Âu.
Tuy nhiên, bước sang đầu thập niên 1990, thị trường thay đổi khiến làng nghề đứng trước bước ngoặt. Các đơn hàng xuất khẩu sang Đông Âu không còn, trong khi lụa tơ tằm nguyên chất có giá thành cao và quy trình sản xuất công phu, khó tiếp cận số đông người tiêu dùng trong nước.
Để thích ứng, các hộ sản xuất dần chuyển sang làm vải pha, sử dụng tơ bóng và nguyên liệu có giá thành thấp hơn. Sự thay đổi này giúp sản phẩm phù hợp hơn với thị trường nội địa, nhưng nghề dệt thủ công truyền thống vẫn được duy trì ở một bộ phận người làm nghề.
Đằng sau một tấm lụa mềm mại là nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ thuật. Với lụa tơ tằm cao cấp, năng suất thấp hơn nhiều so với vải pha. Kỹ thuật dệt hoa nổi trên nền lụa là một trong những giá trị tạo nên nét riêng của Vạn Phúc. Thay vì thêu hoa văn sau khi dệt, người thợ tạo họa tiết ngay trong quá trình dệt, đòi hỏi kỹ thuật và kinh nghiệm lâu năm.
Bên cạnh dệt, nhuộm cũng là công đoạn quyết định màu sắc và chất lượng sản phẩm. Anh Nguyễn Văn Nam, người có khoảng 40 năm gắn bó với nghề nhuộm tơ, cho biết khó nhất là pha màu. Người thợ phải căn đo chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến màu sắc của cả tấm lụa. Sau khi nhuộm, lụa được chờ khoảng 30 phút để lên màu, sau đó giặt, thay nước cho mẻ tiếp theo, rồi rũ phẳng trước khi đưa vào máy sấy.
Với những người dành phần lớn cuộc đời cho nghề, giữ nghề chưa bao giờ là câu chuyện đơn giản. Bà Lê Thị Kim Thư, nghệ nhân và thành viên Ban Chấp hành Hội làng nghề Dệt lụa Vạn Phúc, cho biết nhiều năm qua những người lớn tuổi luôn trăn trở làm thế nào để nghề dệt tiếp tục tồn tại.
“Làng nghề chỉ tồn tại khi còn sản xuất. Nếu chỉ có thương mại mà không còn sản xuất thì làng nghề sẽ mất đi ý nghĩa”, bà Thư chia sẻ. Theo bà, việc vận động các hộ gia đình tham gia hội nghề, quay trở lại sản xuất là một trong những cách để duy trì sức sống của nghề.
Khi Vạn Phúc tham gia Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, yêu cầu đặt ra không chỉ là giữ nghề mà còn phải sáng tạo. Theo bà Thư, sáng tạo cần được thể hiện từ mẫu mã, họa tiết đến cách đáp ứng nhu cầu của khách hàng hiện nay.
Ở thế hệ trẻ, sự tiếp nối đang được thể hiện bằng những cách làm mới. Chị Đặng Xuân Quỳnh, nhà thiết kế thương hiệu Phong Thư Silk, phát triển các dòng áo dài, phụ kiện và thời trang theo phong cách căn bản, thanh lịch, kết hợp bảng màu cập nhật xu hướng để đưa lụa truyền thống đến gần hơn với người tiêu dùng.
Không chỉ thay đổi sản phẩm, cách tiếp cận khách hàng cũng đang được làm mới. Facebook, Instagram, TikTok, Zalo trở thành những kênh giúp các thương hiệu lụa giới thiệu sản phẩm, tương tác, tư vấn và nhận đơn hàng trực tuyến.
Từ khung cửi thủ công đến thiết kế thời trang và kinh doanh số, Vạn Phúc đang tìm cách cân bằng giữa truyền thống và hiện đại. Giữ nghề vì thế không chỉ là bảo tồn một phương thức sản xuất, mà còn là tìm cho lụa một đời sống mới trong thị trường hôm nay./.
- Bài: Ngân Hà - Ảnh: Khánh Long/Báo Ảnh Việt Nam