Khi khoa học kết nối những cuộc đoàn viên sau nhiều thập kỷ
Chiến dịch “500 ngày đêm” là chiến dịch toàn diện, có quy mô lớn nhất từ trước đến nay góp phần mở thêm cơ hội đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với đúng tên tuổi, với gia đình sau nhiều thập kỷ. Trong đó, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ bằng phương pháp giám định ADN là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chiến dịch.
Phóng viên Báo ảnh Việt Nam đã có cuộc trao đổi với ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, Viện Công nghệ Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là một trong những đơn vị nòng cốt được Chính phủ giao thực hiện nhiệm vụ giám định ADN phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.
Phóng viên: Xin ông Trần Trung Thành cho biết, vì sao việc xác định danh tính liệt sĩ vẫn là nhiệm vụ cấp thiết sau hơn nửa thế kỷ chiến tranh?
Ông Trần Trung Thành: Sau hơn nửa thế kỷ kể từ khi chiến tranh kết thúc, Việt Nam vẫn còn khoảng 230.000 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Các mẫu hài cốt của Việt Nam được đánh giá là thuộc nhóm khó giám định nhất trên thế giới do mức độ phân hủy rất cao, sau 50–70 năm chôn cất trong điều kiện khí hậu nhiệt đới khắc nghiệt.
Đối với nhiều gia đình, việc xác định được danh tính người thân không chỉ khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm mà còn là sự hoàn thành một tâm nguyện lớn lao của nhiều thế hệ.
Trung tâm Giám định ADN là đơn vị chuyên môn được Chính phủ giao trực tiếp thực hiện nhiệm vụ trong "Chiến dịch 500 ngày đêm”. Chúng tôi rất tự hào khi có cơ hội đưa các giải pháp công nghệ vào triển khai trên diện rộng tại các đơn vị trên toàn quốc. Đồng thời, chúng tôi cũng nhận thức rõ rằng việc xác định danh tính liệt sĩ vừa là nhiệm vụ cấp thiết, vừa là trách nhiệm tri ân, giúp các gia đình có cơ hội đoàn tụ với người thân sau nhiều thập kỷ.
Phóng viên: Với nhiệm vụ là Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, xin ông co biết, khoa học Việt Nam đã tạo ra bước đột phá gì để giải quyết một trong những bài toán ADN khó nhất thế giới?
Ông Trần Trung Thành: Điểm đột phá lớn nhất là Việt Nam đã xây dựng được một chuỗi quy trình công nghệ giám định ADN được tối ưu riêng cho điều kiện hài cốt liệt sĩ trong nước. Giải pháp này được phát triển trong khuôn khổ nhiệm vụ do Chính phủ giao cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, với sự tài trợ của Chính phủ Hoa Kỳ và sự phối hợp nghiên cứu của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP).
Với chuỗi quy trình công nghệ mới gồm nhiều công đoạn từ tách chiết, định lượng, khuếch đại đến giải trình tự ADN, khả năng nhận dạng cá thể và đối chiếu chính xác với mẫu thân nhân đã được nâng cao, ngay cả khi chỉ thu được lượng vật liệu di truyền rất nhỏ và thân nhân cách nhiều thế hệ. Nhờ tối ưu quy trình, tỷ lệ thu được ADN đã tăng từ khoảng 22% lên tới 80% số mẫu được xử lý bằng công nghệ mới.
Năm 2025, chúng tôi đã triển khai thí điểm quy trình này tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng). Trong số 14 gia đình cung cấp mẫu đối chứng, Trung tâm Giám định ADN đã xác định được hai trường hợp khớp nối ADN đầu tiên. Thành quả này đã được bình chọn là một trong 10 sự kiện khoa học và công nghệ nổi bật của Việt Nam.
Phóng viên: Xin ông cho biết, "Chiến dịch 500 ngày đêm” sẽ tạo ra những thay đổi gì trong việc đưa các liệt sĩ trở về với gia đình?
Ông Trần Trung Thành: Chiến dịch “500 ngày đêm” đánh dấu bước chuyển từ giám định ADN theo từng trường hợp đơn lẻ sang triển khai trên quy mô lớn.
Trong chiến dịch này, Trung tâm Giám định ADN được giao thực hiện giám định 6.632 mẫu hài cốt liệt sĩ và hoàn thành trước tháng 7/2027. Sau kết quả bước đầu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh năm 2025, chúng tôi đang tiếp tục áp dụng chuỗi quy trình công nghệ mới đối với các mẫu tại Nghĩa trang Liệt sĩ Rồng Giềng (An Giang), nơi các hài cốt đã bị ngập nước trong thời gian dài. Nếu giải pháp công nghệ này tiếp tục phát huy hiệu quả trong điều kiện đó, đây sẽ là cơ sở khoa học để Trung tâm Giám định ADN chuyển giao và triển khai rộng rãi quy trình công nghệ mới tại các đơn vị giám định trên toàn quốc.
Ảnh: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam
Bên cạnh đó, việc kết hợp với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ đang được xây dựng sẽ giúp mở rộng khả năng đối sánh trên phạm vi toàn quốc đối với mỗi hài cốt được tìm thấy và mỗi mẫu ADN được giám định.
Tất cả những yếu tố này sẽ góp phần nâng cao đáng kể tốc độ xác định danh tính liệt sĩ, đồng thời mở ra cơ hội trả lại tên cho hàng trăm nghìn hài cốt liệt sĩ còn chưa xác định được danh tính.
Phóng viên: Xin cảm ơn ông đã trả lời phỏng vấn
Bài: Ngân Hà- Ảnh: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam