Hồi sinh lọng cổ của người Việt
Từ hình mẫu lọng bướm truyền thống, họa sĩ Nghiêu Thiên đã phát triển những sáng tác mang hình dáng cá, cua và 12 con giáp, mở ra cách tiếp cận mới với một loại hình thủ công độc đáo của người Việt.
Trong đời sống người Việt xưa, lọng không chỉ là vật dụng che nắng mưa mà còn gắn với phẩm bậc, tín ngưỡng và gửi gắm những ước vọng về trường thọ, phúc lộc và sinh sôi. Lọng bướm là một loại hình độc đáo, được chế tác từ tre và giấy dó.
Theo thời gian, lọng bướm dần vắng bóng trong đời sống người Việt. Hiện nay, loại hình thủ công này chủ yếu được biết đến qua những tư liệu cũ, trong đó có bộ “Kỹ thuật của người An Nam” do Henri Oger thực hiện giai đoạn 1908 - 1909.
Năm 2023, họa sĩ Khoa Phùng đã phỏng dựng thành công lọng bướm từ những tư liệu còn lưu lại, mở ra các hướng tìm tòi và sáng tạo tiếp theo cho những người muốn tìm lại văn hoá truyền thống.
Từ nguyên mẫu được phỏng dựng, họa sĩ Nghiêu Thiên (tên thật Trần Ngọc Nhật) đã tìm thấy cảm hứng để phát triển những sáng tác mang dấu ấn của riêng mình. Tốt nghiệp chuyên ngành Hội họa lụa tại Trường Đại học Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh năm 2014, anh hiện hoạt động nghệ thuật tự do và tham gia giảng dạy mỹ thuật.
Những tìm tòi, cách tân về hình thức tạo hình được anh thể hiện qua các tác phẩm Lọng cá, Lọng cua và bộ Lọng Thập nhị Địa chi, lần lượt giới thiệu tại các triển lãm “Thắt một mối dây” (2024), “Những thiên hình vạn trạng” (2025) và “Kết một mối dây” (2026). Không lựa chọn tái hiện nguyên trạng chiếc lọng xưa, Nghiêu Thiên khai thác kỹ thuật chế tác và những ý nghĩa văn hóa truyền thống để phát triển ngôn ngữ sáng tạo của riêng mình.
Báo ảnh Việt Nam đã có cuộc trò chuyện cùng họa sĩ Nghiêu Thiên để tìm hiểu hành trình hồi sinh lọng cổ của người Việt.
Phóng viên: Điều gì ở lọng bướm đã khơi gợi trong anh ý tưởng phát triển những sáng tạo riêng?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Họa sĩ Nghiêu Thiên: Tôi tham gia các phong trào cổ phong của Việt Nam từ năm 2012 và mới được biết đến Lọng bướm lần đầu qua hình ảnh của vật phẩm này trong cuốn "Kỹ thuật của người An Nam" của Henri Oger mà tôi sở hữu vào năm 2020.
Càng tìm hiểu và tiếp cận với Lọng bướm, tôi càng quan tâm đến chiếc lọng như một hình thức tạo tác nghệ thuật. Điều khiến tôi thích thú là Lọng bướm không đơn thuần là một vật dụng che mưa nắng. Với cấu trúc, hình dáng và cách trang trí đặc biệt, chiếc lọng tự thân đã mang những giá trị tạo hình và có khả năng trở thành một tác phẩm nghệ thuật hiện diện trong không gian.
Từ quá trình tìm hiểu ấy, tôi bắt đầu đặt ra một câu hỏi cho chính mình: nếu chiếc lọng xưa có thể mang hình dáng của một con bướm, liệu tôi có thể đưa những hình tượng khác trong tự nhiên lên chiếc lọng hay không? Câu hỏi đó dần mở ra hướng thử nghiệm của tôi với những hình thái phái sinh từ Lọng bướm.
Phóng viên: Dựa theo trải nghiệm làm việc và nghiên cứu của mình, theo anh, hình dáng con bướm trong chiếc lọng thể hiện điều gì?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Từ nhỏ, tôi đã yêu thích chữ Hán, chữ Nôm nhờ ông ngoại, vốn là một thầy đồ chỉ dạy. Khi tìm hiểu Lọng bướm, tôi chú ý đến ý nghĩa biểu tượng của con bướm. Trong âm Hán Việt, bướm là “điệp”, trong từ hồ điệp (蝴蝶). Chữ “điệp” có âm gần với chữ “điệt” (耋), một chữ Hán cổ chỉ người cao tuổi, thường gắn với mốc tám mươi tuổi. Tôi biết cách giải nghĩa này qua việc hỏi những bậc tiền bối, bạn bè am hiểu Hán Nôm và tra “Hán Việt Tự Điển” của Thiều Chửu.
Từ liên hệ về âm đọc ấy, tôi hiểu thêm một tầng ý nghĩa cát tường mà hình tượng con bướm có thể gợi ra: lời chúc về tuổi thọ, sức khỏe và sự viên mãn trong cuộc sống. Và nó cho thấy hình dáng Lọng bướm không chỉ để trang trí mà còn gắn với mong ước tốt đẹp của người xưa.
Phóng viên: Vì sao anh lựa chọn hình tượng cá vàng và cua để phát triển từ lọng bướm?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Tôi lựa chọn cá vàng và cua vì đây đều là những hình tượng gần gũi với đời sống, đồng thời chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa trong văn hóa Á Đông. Điều tôi quan tâm không chỉ là hình dáng của những con vật này, mà còn là những quan niệm, lời chúc tốt đẹp mà người xưa gửi gắm thông qua chúng.
Với Ô cá vàng, tôi khai thác ý niệm Ngư (魚) và Dư (餘), gợi đến lời chúc “Niên niên hữu dư” (年年有餘), đại ý mong cầu một năm sung túc, đủ đầy và dư dả. Với Lọng cua, tôi quan tâm đến những liên tưởng văn hóa gắn với chữ Giải (解) và chữ Giáp (甲) - từ ý niệm hóa giải, khai thông đến biểu tượng đứng đầu, đỗ đạt trong học vấn. Những liên tưởng ấy tạo nên một hệ thống ý nghĩa để tôi phát triển về mặt hình tượng thay vì chỉ mô phỏng hình dáng con vật.
Tôi còn dùng hoa văn sóng nước để liên kết các yếu tố. Nước cũng gần gũi với đời sống người Việt, nên khi đặt cá, cua và sóng nước trong cùng một không gian, tôi muốn gợi ra một thế giới vừa quen thuộc, vừa mang tính biểu tượng.
Phóng viên: Vốn có thế mạnh về hội họa lụa, khi thử sức sáng tạo trên những chiếc lọng, đâu là khó khăn lớn nhất mà anh gặp phải?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Thử thách lớn nhất đối với tôi nằm ở kỹ thuật thực hiện và cấu trúc của chiếc lọng. Tôi phải tính toán kỹ vị trí các nan tre và cấu trúc khung để khi cắt gọt tạo hình trên khung tròn của lọng, hình ảnh được thể hiện trọn vẹn, đạt độ chi tiết và tính thẩm mỹ mong muốn, đồng thời không ảnh hưởng đến khả năng đóng mở và sự ổn định của chiếc lọng.
Có những ý tưởng tôi biết mình muốn thực hiện, nhưng để chuyển hóa chúng thành một tác phẩm hoàn chỉnh thì lại là một quá trình thử nghiệm không hề đơn giản. Đôi khi, chính việc chưa tìm được lời giải khiến tôi cảm thấy bế tắc và nản lòng.
Phóng viên: Vậy điều gì đã giúp anh vượt qua những lúc bế tắc, nản lòng để tiếp tục theo đuổi con đường sáng tạo này?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: May mắn là trong hành trình ấy tôi không đơn độc. Tôi có những người bạn đồng hành, luôn nhận được sự hỗ trợ từ gia đình và đặc biệt là tình cảm, sự tin tưởng, ủng hộ của những người yêu quý mình.
Nhưng hơn hết, điều giữ tôi tiếp tục vẫn là niềm đam mê của bản thân. Khi thực sự yêu thích một điều gì đó, tôi luôn muốn tìm hiểu đến cùng, muốn thử nghiệm thêm những khả năng mà mình chưa khám phá. Có lẽ chính niềm đam mê ấy, cùng với sự đồng hành của những người xung quanh, đã giúp tôi kiên trì theo đuổi con đường sáng tạo này cho đến hôm nay.
Phóng viên: Từ trải nghiệm của mình, theo anh, người nghệ sĩ có thể sáng tạo đến đâu mà vẫn giữ được mối liên hệ với những giá trị truyền thống?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Theo tôi, sáng tạo trên nền tảng văn hóa truyền thống không nên bị giới hạn bởi một khuôn mẫu cố định. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là chúng ta có thể tùy ý sử dụng các yếu tố truyền thống mà điều quan trọng là người sáng tạo phải hiểu mình đang kế thừa điều gì, vì sao lựa chọn những yếu tố ấy và làm thế nào để chuyển hóa chúng thành một hình thức mới có cơ sở, có chủ đích.
Tôi không nghĩ có một giới hạn tuyệt đối cho sự sáng tạo. Nhưng để một sáng tác mới vẫn giữ được mối liên hệ với truyền thống, theo tôi, sự chuyển đổi cần có tính thuyết phục: từ hình thức đến ý nghĩa, từ kỹ thuật đến tinh thần văn hóa.
Người nghệ sĩ có thể đi rất xa về mặt tạo hình, miễn là hiểu rõ điểm xuất phát của mình và tạo được một mối liên hệ có ý nghĩa giữa cái cũ với cái mới. Khi ấy, truyền thống không còn chỉ là thứ để chúng ta nhìn lại hay gìn giữ, mà thực sự trở thành nguồn lực để tiếp tục sáng tạo trong đời sống đương đại.
Phóng viên: Qua các triển lãm “Những thiên hình vạn trạng”, “Kết một mối dây” và hoạt động giảng dạy, anh nhận thấy công chúng đón nhận những sáng tạo từ lọng bướm như thế nào?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Tôi nhận thấy nhiều khán giả, từ các bạn trẻ đến những người lớn tuổi, đều bất ngờ khi lần đầu được tiếp xúc với loại hình nghệ thuật này. Không ít người ngạc nhiên trước độ tinh xảo của những chiếc lọng và việc Việt Nam từng có một hình thức tạo tác đặc biệt như vậy.
Thậm chí, có người ban đầu còn nghĩ đây là sản phẩm của Trung Quốc hoặc Nhật Bản. Những phản ứng ấy khiến tôi nhận ra rằng vẫn còn nhiều giá trị trong di sản mỹ thuật Việt Nam chưa được công chúng biết đến rộng rãi.
Theo tôi, sáng tạo đương đại có thể tạo ra một điểm tiếp cận mới cho công chúng đối với văn hóa truyền thống. Khi những hình tượng quen thuộc được chuyển hóa thành những hình thức tạo tác khác lạ, chúng có thể khơi gợi sự tò mò, khiến người xem muốn tìm hiểu thêm về nguồn gốc, kỹ thuật và những câu chuyện văn hóa phía sau tác phẩm. Từ sự tò mò ban đầu, người xem có thể dần hình thành sự quan tâm sâu sắc hơn đối với di sản.
Về phía mình, tôi cũng cố gắng chia sẻ những gì đã tìm hiểu thông qua công việc giảng dạy. Trong quá trình dạy học, tôi thường đưa những đề tài liên quan đến văn hóa truyền thống vào hoạt động học tập để người học có cơ hội tiếp xúc và khám phá.
Một số bạn sinh viên từ các trường khác cũng chủ động liên hệ để tìm hiểu về Lọng bướm, và tôi luôn sẵn lòng hỗ trợ, chia sẻ những thông tin mình có. Tôi nghĩ rằng việc trao đổi kiến thức và tạo điều kiện cho những người trẻ tiếp cận với loại hình nghệ thuật này cũng là một cách để những giá trị ấy tiếp tục được lan tỏa.
Phóng viên: Anh muốn nhắn gửi điều gì đến những người trẻ yêu văn hóa truyền thống nhưng còn e ngại vì thiếu kiến thức hoặc nguồn lực để bắt đầu?
Họa sĩ Nghiêu Thiên: Điều tôi muốn gửi gắm đến các bạn trẻ là hãy mạnh dạn lên! Ngày nay, chúng ta có thể tiếp cận rất nhiều nguồn tư liệu và kiến thức về văn hóa truyền thống. Nếu có điều gì chưa hiểu, các bạn đừng ngại tìm kiếm, đặt câu hỏi, trao đổi với những người có kinh nghiệm và chủ động học hỏi. Không ai có thể hiểu hết mọi thứ ngay từ đầu, quan trọng là chúng ta có đủ tò mò và kiên trì để tiếp tục tìm hiểu hay không.
Khi bắt đầu tìm hiểu Lọng bướm, tôi cũng chỉ có một hình mẫu để tham khảo. Từ những gì học hỏi được, tôi dần thử nghiệm và phát triển những hình thái mới như Lọng cá, Lọng cua, rồi bộ Lọng Thập nhị Địa chi. Nhìn lại hành trình ấy, tôi càng tin rằng một nguồn cảm hứng ban đầu, dù nhỏ bé, vẫn có thể mở ra nhiều hướng sáng tạo nếu chúng ta thực sự đam mê và kiên trì theo đuổi.
Tôi hy vọng các bạn trẻ sẽ không vì cảm thấy mình thiếu kiến thức, kinh nghiệm hay nguồn lực mà vội từ bỏ ý tưởng. Hãy bắt đầu từ những gì mình có, tiếp tục học hỏi và từng bước hoàn thiện cách làm của mình.
Tôi luôn tự hào khi những sáng tác của mình được phát triển từ cảm hứng và những giá trị văn hóa Việt Nam. Với tôi, sáng tạo không chỉ là tạo ra một hình thức mới, mà còn là góp phần làm cho kho tàng văn hóa dân tộc trở nên phong phú hơn, tiếp tục được khám phá và hiện diện trong đời sống hôm nay.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn anh về cuộc trò chuyện thú vị với Báo Ảnh Việt Nam!
- Nội dung: Mỹ Huyền
- Ảnh: Nguyễn Luân/Báo Ảnh Việt Nam, NVCC