Hà Nội sau hoàng hôn - bài toán kinh tế đêm của thủ đô nghìn năm tuổi
Tháng 5 năm 2026, chính quyền Hà Nội phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế đêm giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045. Đây là thời điểm thích hợp để nhìn lại, không phải bằng con mắt của một bản tin chính sách, mà bằng câu hỏi sâu hơn: điều gì thực sự làm nên giá trị của một nền kinh tế đêm, và Hà Nội có những gì để xây dựng nó theo cách không thành phố nào khác có thể sao chép.
Ảnh: Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam
Nguyên liệu hiếm có bậc nhất trong khu vực
Trong cuộc đua kinh tế đêm đang diễn ra khắp châu Á: từ Bangkok đến Seoul, từ Thượng Hải đến Singapore, phần lớn các thành phố đều cạnh tranh bằng cùng một bộ công cụ, đó là: ánh sáng nghệ thuật, không gian giải trí, ẩm thực đường phố, các tổ hợp mua sắm mở xuyên đêm. Đây là những công cụ có thể nhân rộng, có thể mua bằng vốn đầu tư, và do đó, có thể bị sao chép trong vòng vài năm bởi bất kỳ đô thị nào có đủ ngân sách. Hà Nội sở hữu một thứ không nằm trong danh mục đó: “một nghìn năm lịch sử vẫn đang được sống, chứ không phải được trưng bày”.
Phần lớn các đô thị di sản trên thế giới giữ lịch sử của mình trong tình trạng “đông cứng”, tức những khu phố cổ được bảo tồn như bảo tàng ngoài trời, nơi du khách đi qua, chụp ảnh, rồi rời đi mà không chạm vào nhịp sống đang diễn ra bên trong. Hà Nội thì khác, Hoàng Thành Thăng Long nằm ngay giữa lòng đô thị đang vận hành, cách Quảng trường Ba Đình vài bước chân. Phố cổ ba mươi sáu phố phường không phải khu bảo tồn tách biệt, đó là nơi người Hà Nội thực sự sống, buôn bán, nấu ăn, dạy con học mỗi ngày… Bát Tràng, cách trung tâm mười lăm cây số, vẫn đỏ lửa lò nung mỗi tối, không phải để biểu diễn cho khách tham quan, mà đó là cách những gia đình làng nghề kiếm sống qua nhiều thế hệ.
Ảnh: Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam
Đây chính là điều mà giới chuyên gia văn hóa trong nước đang đưa vào trọng tâm chính sách. "Hà Nội hội tụ nhiều giá trị đặc sắc với bề dày lịch sử nghìn năm văn hiến và hệ thống di sản phong phú. Mỗi góc phố, con đường, cây cầu hay công trình kiến trúc đều mang trong mình những câu chuyện."- PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định. Theo ông, kinh tế đêm của Hà Nội phải là "không gian kể chuyện", nơi ẩm thực, nghệ thuật truyền thống, làng nghề và đời sống đô thị trở thành chất liệu tạo nên bản sắc.
Ảnh: Thanh Giang/Báo ảnh Việt Nam
Ảnh: Tất Sơn/Báo ảnh Việt Nam
Hà Nội đã có những sản phẩm kinh tế đêm nhưng vẫn đang vận hành ở quy mô thử nghiệm. Các tour khám phá đêm ít: hai buổi mỗi tuần, mỗi đoàn dưới mười người. Phố đi bộ quanh Hồ Gươm, vận hành ổn định gần một thập kỷ, đón hàng chục nghìn lượt người mỗi cuối tuần nhưng phần lớn dòng người đó tiêu tiền cho ẩm thực vỉa hè và mua sắm nhỏ lẻ, chưa phải cho trải nghiệm văn hóa có giá trị gia tăng cao. Nói cách khác, Hà Nội đang sở hữu nguyên liệu hiếm có bậc nhất khu vực, nhưng chưa có công thức để biến nguyên liệu đó thành một thực đơn hoàn chỉnh.
Học từ thế giới, nhưng không sao chép thế giới
Khi nhìn sang các đô thị đã thành công với kinh tế đêm, điều đáng chú ý không phải là những gì họ đã xây mà là cách họ chọn con đường riêng thay vì đi theo lối mòn của người khác. Bangkok chọn con đường của những sự kiện văn hóa quy mô lớn, biến dòng sông Chao Phraya thành sân khấu ánh sáng, kéo theo hiệu ứng lan tỏa đến vận tải đường thủy, khách sạn, hàng quán nhỏ lẻ. Seoul chọn quản trị bằng dữ liệu thực, phân quyền linh hoạt cho từng khu phố, điều chỉnh giao thông công cộng theo nhu cầu ban đêm. Tokyo không xem kinh tế đêm là vấn đề văn hóa thuần túy mà đặt nó vào khuôn khổ đầu tư công đô thị với ngân sách cụ thể, cho một thị trường được định giá hàng trăm tỷ đô la.
Ba mô hình, ba con đường khác nhau nhưng có một điểm chung: không thành phố nào cố trở thành phiên bản của thành phố khác. Đây chính là bài học cốt lõi Hà Nội cần tiếp nhận, không phải ở cấp độ kỹ thuật mà ở cấp độ tư duy chiến lược.
"Để kinh tế đêm phát triển bền vững, điều tiên quyết là Hà Nội phải tìm ra tính đặc thù của chính mình — thay vì nhìn sang Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng hay bất kỳ đô thị nào khác để rập khuôn."- TS Nguyễn Thu Thủy, Phó Trưởng khoa Nghệ thuật và Thiết kế, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định. Bà chỉ ra một tài sản chính sách đang bị bỏ quên: Danh hiệu Thành phố Sáng tạo của UNESCO mà Hà Nội đang sở hữu - "một tài sản hiếm trong bức tranh các đô thị Đông Nam Á" - có thể trở thành kim chỉ nam định vị kinh tế đêm Hà Nội theo hướng sáng tạo – văn hóa – trải nghiệm, thay vì chỉ xoay quanh ăn uống và mua sắm.
Đây là điểm khác biệt mang tính quyết định cho Hà Nội. Trong khi Bangkok định vị mình bằng sự sôi động hai mươi bốn giờ và Seoul bằng sự thông minh trong vận hành, Hà Nội có cơ hội định vị bằng một thứ sâu sắc hơn, đó là khả năng làm cho một nghìn năm lịch sử trở nên sống động, có thể chạm vào, nghe thấy, nếm được... ngay trong một buổi tối cuối tuần. Không phải "thành phố không bao giờ ngủ", mà là "thành phố biết kể chuyện trong đêm", cạnh tranh bằng chiều sâu, không phải cường độ.
Từ thị trường ngách đến nền kinh tế tỷ đô
Báo cáo Night Time Economy Report 2026, công bố tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, ước tính kinh tế đêm toàn cầu tạo ra từ 3.000 đến 4.000 tỷ đô la mỗi năm, đóng góp khoảng 3–4% GDP toàn cầu và tạo việc làm cho cứ một trong mười người trên thế giới, kèm theo một tuyên ngôn đáng suy ngẫm: "Ban đêm không phải là thị trường ngách."
Bởi vậy, với những lợi thế được đánh giá bậc nhất khu vực, để kinh tế đêm tại Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng được nhìn nhận như một lĩnh vực có thể đầu tư theo đúng nghĩa tài chính, thì cần có cơ chế định giá, khung pháp lý rõ ràng để nhà đầu tư rót vốn dài hạn. Song song với cơ chế tài chính là vấn đề mô hình vận hành. Đây là bài toán quản trị thực sự mà Hà Nội cần làm trong thời gian tới, đó là việc phân định rõ vai trò giữa hai khu vực. Nhà nước, với vai trò người gìn giữ tài sản công, chịu trách nhiệm cho phần nền tảng không thể thương mại hóa quá mức, đó là bảo tồn nguyên trạng di tích, kiểm soát chất lượng trải nghiệm, đảm bảo câu chuyện được kể là câu chuyện đúng, không bị bóp méo vì áp lực doanh thu. Khu vực tư nhân đảm nhận phần vận hành và sáng tạo: thiết kế trải nghiệm, vận hành dịch vụ, tạo ra sản phẩm có thể bán được mà vẫn tôn trọng khung giá trị do nhà nước thiết lập. Đây là mô hình các thành phố di sản thành công nhất châu Á đang áp dụng, chính quyền bỏ vốn xây "sân khấu" công cộng, doanh nghiệp tư nhân tạo nội dung biểu diễn trên sân khấu đó, giảm rủi ro đầu tư ban đầu trong khi vẫn giữ được tính xác thực văn hóa.
Một tour đêm Hoàng Thành được thiết kế tốt không làm tổn hại tính thiêng liêng của di tích, nó làm cho tính thiêng liêng đó dễ tiếp cận hơn, được nhiều người trải nghiệm hơn, và tạo ra nguồn lực tài chính để tiếp tục bảo tồn chính di tích ấy. Đó là vòng tuần hoàn mà kinh tế đêm dựa trên di sản, nếu được quản trị đúng, có thể tạo ra — khác hẳn mô hình khai thác tận diệt mà nhiều nơi từng mắc phải khi vội vàng thương mại hóa di sản mà không có khung kiểm soát.
Đứng từ góc độ thị trường, bà Trần Thị Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam, bổ sung một chiều cạnh thực tiễn: phát triển kinh tế đêm làm thay đổi thói quen tiêu dùng, gắn việc mua sắm hàng hóa với sử dụng dịch vụ ăn uống và vui chơi giải trí, sự chuyển dịch hành vi sẽ bền vững hơn nếu được dẫn dắt bởi câu chuyện văn hóa, thay vì chỉ bởi các đợt khuyến mãi thời vụ.
Hà Nội đang ở một thời điểm hiếm có trong lịch sử đô thị của chính mình: một thành phố nghìn năm tuổi đang được tái thiết với tốc độ chưa từng có, nơi những công trình hạ tầng quy mô lớn được khởi công gần như đồng thời với khung pháp lý mới trao quyền tự quyết chưa từng có cho chính quyền địa phương. Đây chính là cửa sổ cơ hội mà các nhà hoạch định chính sách cần nhận diện và hành động trước khi nó khép lại.
Hạ tầng vật lý cho định vị này cũng đang hình thành. Trục cảnh quan sông Hồng, dự án đô thị quy mô lớn dọc đôi bờ sông, với các công viên đầu tiên dự kiến đưa vào sử dụng trong năm 2026, được quy hoạch trở thành trung tâm kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa về đêm, kết nối các không gian kinh tế đêm rải rác hiện nay thành một chuỗi liên hoàn. Đây là điều mà Bangkok và Seoul, dù đã khai thác sông của mình từ nhiều thập kỷ trước, không còn dư địa để làm lại từ đầu. Hà Nội, trong nghịch lý của một thành phố đi sau, lại đang sở hữu mặt bằng đô thị sạch lớn nhất khu vực ngay trong lòng thủ đô ngàn năm tuổi./.
- Bài: Hoàng Tuệ Nhi - Ảnh: Tất Sơn, Công Đạt, Thanh Giang/ Báo ảnh Việt Nam