Giữ hồn Kẻ Mọc qua lễ hội 5 làng
Trong dòng chảy bền bỉ của lịch sử dân tộc, mỗi vùng đất cổ đều kiến tạo cho mình một hệ thống phong tục, tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa đặc trưng, phản ánh đời sống tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Với người dân Kẻ Mọc, vùng đất nằm bên bờ Nam sông Tô Lịch, phía Tây Nam kinh thành Thăng Long xưa có những giá trị ấy được kết tinh rõ nét trong lễ hội truyền thống, mà tiêu biểu và độc đáo nhất là lễ hội 5 làng Mọc, một di sản văn hóa phi vật thể mang đậm dấu ấn Kinh kỳ.
Kẻ Mọc là tên gọi nôm của vùng Nhân Mục, một khu dân cư xuất hiện sớm trong lịch sử Thăng Long. Trải qua quá trình biến thiên của không gian hành chính và cư trú, vùng Nhân Mục được chia thành nhiều đơn vị làng xã khác nhau. Trong đó, Nhân Mục Môn gồm năm làng: Giáp Nhất, Quan Nhân, Chính Kinh, Cự Lộc và Phùng Khoang, thường được gọi chung là 5 làng Mọc. Đây là cộng đồng cư dân gắn bó mật thiết với nhau về địa lý, lịch sử và sinh hoạt văn hóa, tạo nên một không gian văn hóa làng xã đặc thù giữa lòng đô thị Hà Nội ngày nay.
Trong đời sống tinh thần của cư dân 5 làng Mọc, tín ngưỡng thờ Thành hoàng giữ vai trò trung tâm. Mỗi làng đều có đình làng được thiết chế văn hóa truyền thống để thờ vị thần bảo trợ của riêng mình. Các vị Thành hoàng không chỉ là những nhân vật có công với làng xã, đất nước, mà còn là biểu tượng của đạo lý, niềm tin và sự che chở thiêng liêng đối với cộng đồng. Trên nền tảng tín ngưỡng ấy, lễ hội 5 làng Mọc được hình thành, duy trì qua nhiều thế hệ như một sinh hoạt văn hóa chung của cả vùng Kẻ Mọc. Lễ hội diễn ra từ ngày mùng 10 đến ngày 12 tháng Hai (Âm lịch) để rước các thánh du xuân, thưởng lãm cảnh quan năm làng và cầu cho quốc thái dân an…
Khác với lễ hội đơn lẻ của từng làng, lễ hội 5 làng Mọc mang tính liên làng rõ nét, thể hiện sâu sắc tinh thần cố kết cộng đồng. Theo lệ xưa, các làng cùng tham gia tổ chức lễ hội trọng thể theo chu kỳ, luân phiên đăng cai. Trong dịp này, các nghi thức rước và tế lễ được tiến hành trang nghiêm, với ý nghĩa rước các vị thánh du ngoạn trong không gian chung của vùng Kẻ Mọc, đồng thời gửi gắm ước vọng về cuộc sống yên bình, mùa màng tốt tươi, cộng đồng hòa thuận.
Không gian lễ hội gắn liền với hệ thống đình làng của các thôn Mọc như đình Phùng Khoang, đình Quan Nhân, đình Cự Chính, đình Giáp Nhất… Mỗi ngôi đình là một điểm hội tụ của lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng, góp phần tạo nên bản đồ văn hóa đặc sắc của vùng Nhân Mục. Việc các đình cùng tham gia vào một lễ hội chung không chỉ làm nổi bật mối quan hệ gắn bó giữa các làng, mà còn phản ánh tư duy cộng đồng vượt ra khỏi phạm vi làng xã khép kín. Đây chính là một nét tiến bộ trong cấu trúc văn hóa truyền thống.
Bên cạnh các nghi thức mang tính thiêng, lễ hội 5 làng Mọc còn là dịp diễn ra nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian, trò chơi truyền thống và các hình thức diễn xướng mang đậm màu sắc bản địa. Những hoạt động ấy góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân, đồng thời phản ánh những giá trị thẩm mỹ, đạo đức và lối sống được trao truyền qua nhiều thế hệ cư dân Kẻ Mọc.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhịp sống đô thị diễn ra ngày càng nhanh, lễ hội 5 làng Mọc vẫn được bảo tồn nguyên vẹn và giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa cộng đồng. Không chỉ là một hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội còn được xem như “ký ức sống” của vùng đất cổ, nơi lưu giữ tri thức dân gian, lịch sử làng xã và tinh thần gắn kết cộng đồng. Việc lễ hội được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia khẳng định giá trị tiêu biểu của loại hình lễ hội liên làng này trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Lễ hội 5 làng Mọc vì thế không chỉ là dấu tích của quá khứ, mà còn là nền tảng văn hóa để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục nhận diện, trân trọng và phát huy bản sắc riêng của một vùng đất từng gắn bó mật thiết với lịch sử nghìn năm Thăng Long – Hà Nội./.
- Bài, ảnh: Công Đạt/Báo ảnh Việt Nam