FDI – không thu hút đầu tư bằng mọi giá
Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc quán triệt Nghị quyết số 10-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cho rằng: “Ngày nay, Việt Nam đã ở một vị thế khác. Chúng ta không còn đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài nữa, thay vào đó chúng ta phải trả lời câu hỏi hóc búa hơn: làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế.”. Điều đó cho thấy bước chuyển lớn trong tư duy của Việt Nam, đó là không thu hút FDI bằng mọi giá, chuyển từ "đón nhận dòng vốn" sang "chủ động chọn lọc công nghệ" để tự chủ nền kinh tế.
Nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã đóng vai trò như một "bộ tăng tốc" cho nền kinh tế Việt Nam. Giai đoạn trước, khi đất nước còn thiếu vốn, thiếu hạ tầng và đối mặt với áp lực giải quyết việc làm, việc "mở rộng cửa" đón mọi dòng vốn là lựa chọn hợp lý. Nhưng ngày nay, như người đứng đầu Đảng và Nhà nước đã khẳng định: "Việt Nam đã ở một vị thế khác".
Từ một nền kinh tế khép kín, thiếu vốn và phụ thuộc nhiều vào viện trợ quốc tế, ngày nay nền kinh tế cua Việt Nam đã có độ mở cao, hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới. Từ chỗ thương mại quốc tế chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ vào cuối những năm 1980, đến nay Việt Nam đã trở thành mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu. Tiềm lực tài chính trong nước, năng lực của các tập đoàn nội địa cũng đã lớn mạnh hơn rất nhiều. Do đó, cái Việt Nam cần lúc này không còn đơn thuần là dòng vốn, mà là tri thức, công nghệ và khả năng quản trị tiên tiến.
Nhìn vào thực tế hoạt động thu hút FDI của các nước trong thời gian qua chúng ta có thể thấy nổi lên một số vấn đề như sau:
Thứ nhất, nếu tiếp tục thu hút FDI dựa vào lao động giá rẻ, thâm dụng tài nguyên và ưu đãi thuế, quốc gia đó sẽ mãi kẹt ở phân khúc thấp nhất của chuỗi giá trị do chỉ có lắp ráp, gia công, do đó sẽ khó vượt qua "bẫy gia công" và bẫy thu nhập trung bình. Vì vậy, thu hút FDI công nghệ cao chính là chiếc đòn bẩy duy nhất để chuyển dịch sang các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn như nghiên cứu (R&D) và thiết kế.
Thứ hai, mục tiêu cốt lõi của FDI không phải là tạo ra một "ốc đảo" nước ngoài phát triển rực rỡ trên đất nước mình, mà phải là "mồi lửa" kích hoạt năng lực công nghệ của các doanh nghiệp trong nước. Ưu tiên công nghệ đồng nghĩa với việc thúc đẩy các tập đoàn đa quốc gia chuyển giao kỹ thuật, đào tạo nhân lực và kết nối các doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng toàn cầu của họ, có như vậy mới xây dựng được năng lực tự chủ của doanh nghiệp nội địa.
Thứ ba, trong bối cảnh thế giới dịch chuyển mạnh mẽ sang kỷ nguyên AI, bán dẫn và kinh tế xanh, quốc gia nào làm chủ công nghệ, quốc gia đó có quyền tự chủ. Thu hút FDI có chọn lọc về công nghệ xanh, công nghệ lõi sẽ giúp đất nước vừa bảo vệ môi trường, vừa xây dựng được một nền kinh tế "tự lực, tự cường", đảm bảo an ninh chiến lược và phát triển bền vững, giảm thiểu tổn thương trước các cú sốc địa chính trị toàn cầu.
Đây cũng chính là những bài học đắt giá về thu hút FDI mà nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới đã trải qua như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc), Brasil, Mexico… Mỗi quốc gia có lối đi riêng, có nơi thành công nhưng cũng có nơi mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình mà không thể thể bứt phá vươn lên bằng lợi thế FDI như kỳ vọng.
Vì vậy, theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, việc thu hút FDI của Việt Nam trong thời gian tới phải bỏ tư duy ưu đãi đầu vào, thay bằng hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mức độ thực hiện cam kết. Những dự án có công nghệ tiên tiến, đầu tư nghiên cứu phát triển, đóng góp cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, đào tạo lao động Việt Nam, sử dụng nhà cung ứng trong nước, chuyển giao công nghệ, tiết kiệm đất đai, năng lượng và giảm phát thải phải được hỗ trợ tương xứng. Ngược lại, dự án chậm triển khai, sử dụng đất lãng phí, gây ô nhiễm, chuyển giá, vi phạm pháp luật hoặc không thực hiện đúng cam kết phải bị xử lý nghiêm. Tùy theo mức độ vi phạm, nếu cần thiết thì thu hồi ưu đãi, thu hồi đất hoặc chấm dứt dự án.
Cũng theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước: “Chúng ta bước vào giai đoạn phát triển thế hệ mới với một tâm thế mới. Việt Nam không thu hút đầu tư bằng mọi giá mà phải là quốc gia có chiến lược, có lựa chọn, có năng lực sàng lọc và đồng hành với các nhà đầu tư tốt để cùng tạo ra giá trị mới. Chúng ta hoan nghênh các nhà đầu tư nước ngoài đến Việt Nam làm ăn lâu dài, tuân thủ pháp luật, tôn trọng lợi ích chính đáng của người lao động, cộng đồng và đất nước, cùng chia sẻ công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển doanh nghiệp trong nước và nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.”.
“Chúng tôi rất hoan nghênh các bạn tiếp tục đầu tư tại Việt Nam, hợp tác cùng phát triển, lợi ích cùng chia sẻ hài hòa. Chúng tôi đảm bảo môi trường thuận lợi nhất cho các nhà đầu tư nước ngoài kinh doanh, làm việc và sống an toàn, thành công nhất ở Việt Nam.”,- Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh và khẳng định.
Như vậy có thể thấy, trong giai đoạn mới, để phát triển nội lực, Việt Nam vẫn tiếp tục cần đến nguồn vốn đầu tư từ nước ngoài nhưng thay vì trải thảm đỏ một cách đại trà như trước đây thì cần phải có những “bộ lọc” thật tốt để sẵn sàng chào đón những dòng vốn mang theo tư duy tương lai, sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam để cùng kiến tạo nên những giá trị mới, chứ không chỉ đến để khai thác những lợi thế sẵn có rồi ra đi./.
- Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Báo ảnh Việt Nam