Đà Nẵng đánh thức “thủ phủ” sâm Ngọc Linh bằng tầm nhìn công nghệ
Dưới mái đại ngàn của đỉnh Ngọc Linh mây phủ, xã Trà Linh không chỉ là nơi lưu giữ tri thức bản địa vô giá của đồng bào Xơ Đăng, mà đang trở thành "hạt nhân" trong chiến lược biến "quốc bảo" sâm Ngọc Linh thành ngành công nghiệp dược liệu vươn tầm thế giới của thành phố Đà Nẵng.
"Thủ phủ" sâm Ngọc Linh và kho tàng tri thức Xơ Đăng
Nằm ở độ cao trên 1.800m so với mực nước biển với diện tích tự nhiên hơn 15.819ha, xã Trà Linh từ lâu đã được ví như "trái tim" của vùng sâm Ngọc Linh. Với đồng bào dân tộc Xơ Đăng nơi đây, cây sâm không chỉ là vị thuốc quý ẩn mình dưới tán rừng già mà đã trở thành nguồn sinh kế cốt lõi. Nối tiếp tri thức dân gian truyền đời về tập quán chọn đất, nhìn hướng gió, chăm sóc sâm dưới tán rừng nguyên sinh, người Xơ Đăng ở Trà Linh hôm nay đã và đang viết nên câu chuyện kỳ diệu về đổi đời: thoát nghèo bền vững, vươn lên làm giàu và xuất hiện ngày càng nhiều những "tỉ phú sâm".
Theo Lãnh đạo UBND xã Trà Linh, diện tích trồng sâm thực tế tại địa phương hiện đã vượt mốc 2.000ha, với khoảng 5 triệu cây sâm được gieo trồng mới mỗi năm. Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, vùng đất này vẫn đang đối mặt với "nút thắt" lớn: sản phẩm xuất bán chủ yếu ở dạng thô, hạ tầng chế biến tại chỗ còn mỏng, giá trị gia tăng thu về chưa tương xứng với tiềm năng vốn có.
Đứng trước thực tế đó, Trà Linh đang ưu tiên thu hút mạnh mẽ các nguồn lực đầu tư vào khâu sản xuất cây giống chuẩn, quản lý vùng trồng hiện đại và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Mới đây nhất, ngày 11/09, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Quang Bửu đã chủ trì cuộc họp nghe báo cáo hồ sơ đề nghị chấp thuận chủ trương đầu tư dự án Trồng sâm Ngọc Linh và dược liệu tập trung quy mô lớn - Ứng dụng công nghệ cao tại các xã Trà Linh và Trà Tập của Công ty Cổ phần Nông nghiệp Trường Hải (THACO AGRI) với quy mô lên tới 1.206 ha, thời hạn hoạt động 50 năm.
Dự án Trồng Sâm Ngọc Linh và Dược liệu của THACO AGRI có tổng vốn đầu tư 12.300 tỉ. Phân kì thực hiện dự án: từ năm 2027 – 2032. Trong đó, năm 2026 - 2027: Đầu tư hạ tầng, cơ sở vật chất, trồng 70 ha; Năm 2028 - 2030: Đầu tư hạ tầng, trồng 760 ha; Năm 2031-2032: Đầu tư hạ tầng, trồng 320 ha.
Địa phương kì vọng sự vào cuộc của các tập đoàn lớn và giới khoa học sẽ tạo ra chuỗi liên kết thực chất, đưa sâm Ngọc Linh thoát khỏi cái bóng "nguyên liệu thô" để trở thành chuỗi sản phẩm cao cấp, đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường toàn cầu.
Xã Trà Linh có diện tích tự nhiên 158,19km², quy mô dân số 7.088 người. Phía Bắc giáp xã Trà Tập; phía Nam và phía Tây giáp tỉnh Quảng Ngãi; phía Đông giáp xã Nam Trà My và tỉnh Quảng Ngãi. Địa hình chủ yếu là núi cao, được bao phủ bởi hệ sinh thái rừng tự nhiên và khí hậu đặc trưng nơi có độ ẩm cao, khí hậu mát lạnh quanh năm của vùng núi Ngọc Linh.
Trà Linh là nơi sinh sống chủ yếu của người Xơ Đăng, một trong những dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Họ có đời sống văn hóa phong phú, với nhiều phong tục, tập quán, lễ hội đặc sắc. Người Xơ Đăng sở hữu một kho tàng tri thức dân gian quý giá về sâm Ngọc Linh được hình thành và lưu truyền từ nhiều đời. Tri thức này bao gồm toàn bộ hiểu biết về cách nhận diện cây sâm và vùng đất có thể trồng sâm, kĩ thuật nhân giống, chăm sóc, thu hoạch sâm, sử dụng sâm trong chữa bệnh và phục hồi sức khỏe. Đi kèm với đó là các phong tục, tập quán, nghi lễ tâm linh gắn với rừng và cây sâm, trong đó có lễ cúng thần sâm Ngọc Linh, được xem như những yếu tố làm nên bản sắc riêng biệt, thiêng liêng của vùng đất Ngọc Linh.
Đột phá từ bảo tồn gen gốc đến giấc mơ 100.000 hecta
Để hiện thực hóa khát vọng lớn, bài toán nguồn giống chất lượng cao giữ vai trò quyết định. Tại thôn 2 (xã Trà Linh), Trạm Dược liệu Ngọc Linh thuộc Trung tâm Phát triển sâm Ngọc Linh và Dược liệu (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Đà Nẵng) đang lặng lẽ thực hiện sứ mệnh lịch sử khi quản lý 50,25ha rừng tự nhiên ở độ cao 1.800 - 2.000m để bảo tồn và phát triển nguồn gen gốc.
Giai đoạn 2016 - 2025, Trung tâm đã cung ứng hơn 635.000 cây giống. Điểm sáng lớn nhất là chất lượng gieo ươm: tỷ lệ cây giống đủ điều kiện xuất vườn đã nhảy vọt từ 27,19% (năm 2016) lên 73,46% (năm 2025). Đặc biệt, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt khi Trung tâm được cấp Giấy chứng nhận cơ sở bảo tồn dược liệu sinh học với 268.902 cây sâm Ngọc Linh.
Với nguồn cây bố mẹ chuẩn hóa này sẽ cho nguồn hạt phong phú, đảm bảo chất lượng để ươm gieo. Hiện Trạm đang cung ứng khoảng 200.000 cây giống/năm và quyết tâm nâng sản lượng lên trên 500.000 cây/năm vào năm 2030 để tiếp sức cho mục tiêu mở rộng vùng trồng.
Những bước tiến về giống chính là đòn bẩy để Đà Nẵng tự tin triển khai Đề án "Phát triển và hình thành trung tâm công nghiệp dược liệu với sâm Ngọc Linh là cây chủ lực" (đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 463/QĐ-TTg ngày 28/02/2025, tiếp nối Chương trình phát triển Sâm Việt Nam tại Quyết định 611/QĐ-TTg).
Theo định hướng chiến lược đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Đà Nẵng đặt tham vọng quy hoạch 100.000ha vùng sâm và dược liệu (trong đó sâm Ngọc Linh chiếm 17.000ha, quế Trà My 10.000ha). Thành phố vận hành theo mô hình đột phá: "1 trung tâm - 3 vùng động lực - 5 phân khu chức năng", lấy sâm Ngọc Linh làm hạt nhân dẫn dắt. Trước mắt, giai đoạn 2026 - 2030, thành phố tập trung kêu gọi đầu tư các khu ươm trồng quy mô 500ha/xã tại các vùng trọng điểm Trà Linh, Trà Leng, Trà Tập, Trà Vân và Nam Trà My.
Bằng việc tháo gỡ triệt để các rào cản chính sách, kết hợp tri thức bản địa của đồng bào Xơ Đăng với công nghệ ươm trồng, chế biến hiện đại, Đà Nẵng đang từng bước định hình một tầm nhìn mới: đưa thương hiệu sâm Ngọc Linh - loại sâm tốt nhất thế giới - cất cánh xứng tầm. Và đây cũng chính là bước đi thiết thực của địa phương trong việc hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia./.
Sâm Ngọc Linh là loài dược liệu đặc hữu quý hiếm của Việt Nam, chỉ có ở vùng núi Ngọc Linh thuộc hai tỉnh Quảng Nam và Kon Tum (nay là Đà Nẵng và Quảng Ngãi). Giống sâm này thường mọc tốt và nhiều nhất ở khu vực sườn núi có độ cao 1.500m đến 2.100m, gần các khe suối, nơi có độ ẩm cao, mặt đất có nhiều mùn thực vật và có ánh sáng mặt trời.
Theo các kết quả nghiên cứu khoa học, sâm Ngọc Linh là loài dược liệu chứa hàm lượng saponin hàng đầu thế giới, với 52 hợp chất saponin, trong đó có 26 hợp chất độc đáo không có ở các loại sâm khác. Nhiều nghiên cứu chuyên sâu khẳng định, sâm Ngọc Linh có tác dụng giúp gia tăng sức đề kháng vượt trội, bồi bổ trí lực, thể lực, chống trầm cảm, stress, chống oxy hóa, lão hóa...
- Bài, ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam