Công nghệ ADN: Trả lại tên cho những người anh hùng vô danh
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, những đột phá trong công nghệ giám định ADN của các nhà khoa học Việt Nam đang giúp xác định danh tính các liệt sĩ vô danh, nối lại những cuộc đoàn viên mà nhiều gia đình đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.
* Đột phá từ công nghệ ADN
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng trên khắp mọi miền đất nước vẫn còn nhiều anh hùng liệt sĩ chưa thể trở về với gia đình. Mỗi hài cốt chưa xác định được danh tính là một khoảng trống chưa khép lại trong ký ức của thân nhân và cũng là nỗi trăn trở của toàn xã hội.
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm do Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027), các nhà khoa học Việt Nam đang từng ngày đưa khoa học trở thành chiếc cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp những người lính vô danh trở về với tên tuổi của mình sau nhiều thập kỷ.
Ảnh: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam
Có mặt tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong những ngày tháng Bảy, chúng tôi cảm nhận rõ không khí làm việc khẩn trương của các nhà khoa học. Từ khi đi vào hoạt động năm 2019, Trung tâm Giám định ADN là một trong những đơn vị nòng cốt được Chính phủ giao nhiệm vụ giám định ADN phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.
Ảnh: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam
Trong các phòng thí nghiệm, những bộ đồ bảo hộ trắng lặng lẽ di chuyển giữa các thiết bị hiện đại. Không gian chỉ vang lên tiếng máy phân tích cùng những thao tác chính xác được thực hiện qua hàng chục công đoạn kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng.
Ông Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN cho biết, mẫu hài cốt liệt sĩ Việt Nam được đánh giá thuộc nhóm khó phân tích nhất thế giới do mức độ phân hủy rất cao dưới điều kiện khí hậu nhiệt đới. Các phương pháp phân tích ADN ty thể hay ADN nhân trước đây đều bộc lộ những hạn chế khi triển khai trên diện rộng cũng như trong quá trình khuếch đại vùng gen để đưa ra kết quả chính xác.
Trước thực tế đó, Chính phủ giao Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chỉ đạo Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học phối hợp với Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) nghiên cứu và tối ưu quy trình công nghệ mới, gồm tách chiết ADN nhân, giải trình tự gen thế hệ mới và phân tích các chỉ thị SNP.
Quy trình mới gồm nhiều công đoạn từ tách chiết, định lượng, khuếch đại đến giải trình tự ADN, giúp nâng cao khả năng nhận dạng cá thể và đối chiếu chính xác với mẫu thân nhân chỉ từ lượng vật liệu di truyền rất nhỏ, kể cả với thân nhân cách nhiều thế hệ. Nhờ tối ưu quy trình, tỷ lệ thu được ADN đã tăng từ khoảng 22% lên tới 80% số mẫu được xử lý bằng công nghệ mới.
"Đến nay, cùng việc kết hợp với cơ sở dữ liệu thân nhân liệt sĩ đang được xây dựng trong dữ liệu cư dân quốc gia, việc ứng dụng quy trình công nghệ về phân tích ADN của Trung tâm Giám định ADN sẽ phát huy hiệu quả hơn. Việc xác định danh tính của các liệt sĩ sẽ được thực hiện nhanh hơn, chính xác hơn với cơ sở khoa học vững chắc hơn để sớm trả lại danh tính chính xác cho các liệt sĩ", ông Thành cho biết.
Sau quá trình nghiên cứu, Trung tâm Giám định ADN đã triển khai thí điểm tại hai nghĩa trang Trà Lĩnh (Cao Bằng) và Rồng Giềng (An Giang) vào năm 2025, xác định thành công danh tính hai liệt sĩ. Thành quả này được bình chọn là một trong 10 sự kiện khoa học và công nghệ nổi bật của Việt Nam năm 2025.
* Đằng sau mỗi cuộc đoàn viên
Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, Trung tâm Giám định ADN được giao giám định 6.632 mẫu hài cốt liệt sĩ và hoàn thành trước tháng 7/2027. Với các nhà khoa học nơi đây, mỗi kết quả thành công không chỉ là một thành tựu khoa học mà còn là hy vọng của những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm để biết nơi người thân yên nghỉ.
Khi tiếp nhận mẫu, các cán bộ của Trung tâm tiến hành ghi nhận thông tin, phân loại chất lượng, xác định nguồn gốc và lập hồ sơ trước khi đưa vào quy trình xử lý. Các mẫu được làm sạch, sấy khô, nghiền thành bột rồi tách chiết ADN. Sau đó, ADN được định lượng trước khi bước vào các công đoạn tiếp theo của quy trình phân tích.
Mọi thao tác đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn. Do lượng ADN còn lại rất ít, trong khi nguy cơ nhiễm vi khuẩn cao, chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả giám định. Điều đó đòi hỏi các giám định viên phải hết sức cẩn trọng và linh hoạt trong từng công đoạn.
Chị Lê Dung, Giám định viên, cho biết quy trình công nghệ mới rất phức tạp, đòi hỏi cán bộ có trình độ chuyên môn cao và nhiều khâu phải được kiểm tra chéo để bảo đảm độ chính xác của kết quả. Để đáp ứng tiến độ, hầu hết cán bộ của Trung tâm đều tham gia ở nhiều công đoạn khác nhau. Phần lớn các mẫu đều rất khó, phải thực hiện lặp lại từ hai đến ba lần.
Theo ông Trần Trung Thành, sau ba lần áp dụng mọi giải pháp tối ưu mà vẫn không thu được kết quả, các cán bộ sẽ chuyển sang xử lý mẫu khác nhằm sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo đảm tiến độ đối với số lượng mẫu còn rất lớn.
Để hoàn thành nhiệm vụ trước tháng 7/2027, các cán bộ Trung tâm Giám định ADN đang chạy đua với thời gian, làm việc cả ngày lẫn đêm. Đồng hành cùng họ còn có sự hỗ trợ của các chuyên gia quốc tế.
Ông Thomas Parsons, Cố vấn Khoa học cấp cao của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), cho biết: "Với sự hỗ trợ của Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), các phòng thí nghiệm của Trung tâm Giám định ADN đã nỗ lực rất lớn và làm chủ thành công các công nghệ mới. Điều gây ấn tượng nhất đối với tôi là sự kiên trì, bền bỉ và quyết tâm theo đuổi mục tiêu trong thời gian dài của Việt Nam, cùng tư duy cởi mở và tinh thần sẵn sàng đón nhận những cơ hội mới mà khoa học công nghệ mang lại".
Với những người làm công việc thầm lặng ấy, mỗi kết quả giám định không chỉ khẳng định giá trị của khoa học mà còn mở ra một cuộc đoàn viên sau nhiều thập kỷ chờ đợi.
"Chúng tôi đều rất tự hào khi được tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm. Điều hạnh phúc nhất là những kết quả giám định có thể góp phần đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình. Đó cũng là sự tri ân đối với thế hệ đã hy sinh vì hòa bình của đất nước", chị Lê Dung chia sẻ.
Bài: Ngân Hà - Ảnh: Khánh Long/Báo ảnh Việt Nam