Biến di sản thành tài sản để dẫn dắt phát triển kinh tế
Biến di sản thành tài sản, đưa văn hóa trở thành trục tọa độ chiến lược - đó là tư duy đột phá của Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, mở ra mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản nhằm tạo động lực tăng trưởng bền vững cho đất nước.
Việt Nam từ lâu đã được thế giới biết đến như một quốc gia sở hữu kho tàng di sản văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng đồ sộ, phong phú và đặc sắc. Dọc theo chiều dài đất nước, từ những di tích lịch sử khảo cổ mang đậm dấu ấn ngàn năm văn hiến, hàng vạn ngôi đình, chùa, đền miếu thấm đẫm phong vị làng quê, cho đến hệ thống di sản thế giới được UNESCO vinh danh và hàng ngàn lễ hội truyền thống, làng nghề thủ công mỹ nghệ tinh xảo, tất cả đã tạo nên một nguồn tài nguyên nội sinh đặc biệt quý giá.
Trong nhiều thập kỷ qua, nguồn tài nguyên ấy chủ yếu được nhìn nhận và đối xử dưới góc độ bảo tồn, gìn giữ thuần túy để lưu truyền cho các thế hệ mai sau. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và yêu cầu phát triển đất nước nhanh, bền vững, thực tiễn đòi hỏi tư duy quản trị và phát triển phải có bước chuyển dịch mang tính đột phá: di sản không chỉ để ngắm nhìn, để tự hào, mà phải trở thành một động lực, một nguồn lực kinh tế trực tiếp đóng góp vào sự thịnh vượng của quốc gia.
Chính từ đòi hỏi khách quan của thực tiễn ấy, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đánh một dấu mốc quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng, khi đặt ra yêu cầu gắn kết chặt chẽ và coi trọng đúng mức giá trị kinh tế của văn hóa, di sản. Nghị quyết xác định rõ: "Đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hoá lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hoá, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hoá." và "Tiến hành nghiên cứu và định giá tổng giá trị kinh tế (TEV), phát triển thương hiệu điểm đến Việt Nam trên toàn cầu, biến di sản thành tài sản, hình thành mô hình "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" tại các khu di sản thế giới và một số đô thị di sản; phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường theo quan điểm bảo tồn di sản và phát triển bền vững của UNESCO.".
Điểm cốt lõi trong tinh thần của Nghị quyết không nằm ở việc tận dụng di sản theo kiểu khai thác cạn kiệt, ngắn hạn, mà là việc "lượng hóa" giá trị kinh tế của di sản để từ đó có chiến lược đầu tư bài bản, khoa học. Khi di sản được định giá đúng tầm, được quy hoạch và quản trị như một loại tài sản đặc biệt, nó sẽ đóng vai trò là "trục dẫn dắt" sự hình thành và phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa và thị trường dịch vụ chất lượng cao. Sự dẫn dắt này thể hiện ở chỗ, các sản phẩm kinh tế xoay quanh di sản sẽ tạo ra giá trị gia tăng lớn, kích thích tiêu dùng, thu hút đầu tư xã hội và định hình thương hiệu quốc gia trên trường quốc tế, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các mô hình tăng trưởng thâm dụng tài nguyên thô hay lao động giá rẻ vốn đã bộc lộ nhiều giới hạn.
Trên tinh thần ấy, Cục Di sản Văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ trì việc xây dựng Đề án “Định giá kinh tế di sản, TEV, lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể di sản thế giới” và dự kiến sẽ được triển khai tại các di sản thế giới Hoàng thành Thăng Long, Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà, Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, Thành nhà Hồ, Phong Nha - Kẻ Bàng, Cố đô Huế, Phố cổ Hội An và Khu đền tháp Mỹ Sơn nhằm kiểm nghiệm khả năng áp dụng Khung TEV đối với những loại hình và cấu trúc di sản khác nhau, từ di sản văn hóa, thiên nhiên đến các hệ thống di sản có tính phức hợp cao.
Việc lượng hóa TEV này không nhằm quy đổi toàn bộ giá trị văn hóa hay giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) của di sản thành tiền, mà nhằm nhận diện và đo lường những lợi ích kinh tế và phúc lợi mà hệ thống tài sản di sản tạo ra cho xã hội, và làm cơ sở khoa học cho đầu tư, bảo tồn và phát triển bền vững.
Để quan điểm "di sản dẫn dắt phát triển kinh tế" đi vào đời sống thực tiễn, đòi hỏi một sự chuyển biến đồng bộ từ nhận thức đến hành động trong hệ thống chính trị và toàn xã hội. Trước hết, cần khắc phục triệt để tình trạng đầu tư dàn trải, manh mún trong việc tu bổ và khai thác di tích. Mỗi không gian di sản, từ một không gian văn hóa cồng chiêng, một đô thị di sản như Hội An cho đến các quần thể danh thắng, cần được quy hoạch với tầm nhìn dài hạn, đặt trong mối tương quan tương hỗ với các ngành kinh tế khác như hạ tầng giao thông, công nghệ số và công nghiệp sáng tạo.
Việc ứng dụng công nghệ số, thực tế ảo, cùng các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức vào việc bảo tồn và trải nghiệm di sản sẽ mở ra không gian phát triển hoàn toàn mới, biến di sản thành những "sản phẩm" văn hóa có sức hút mạnh mẽ với thế hệ trẻ và du khách quốc tế. Bên cạnh đó, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, xây dựng hành lang pháp lý thông thoáng, các cơ chế ưu đãi tài chính minh bạch để thu hút các nguồn lực từ khu vực tư nhân, cộng đồng dân cư – những chủ thể trực tiếp sáng tạo và gìn giữ di sản – cùng tham gia vào chuỗi giá trị kinh tế di sản.
Nhìn nhận một cách thấu đáo, việc đưa di sản lên vị trí dẫn dắt phát triển kinh tế theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW không làm phai mờ đi giá trị thiêng liêng của văn hóa, mà ngược lại, đó là cách thiết thực nhất để nuôi dưỡng và tái tạo văn hóa bằng nguồn lực tự thân. Khi các ngành kinh tế di sản mang lại nguồn thu ổn định, đời sống của cộng đồng dân cư xung quanh các di tích được cải thiện, người dân sẽ có thêm điều kiện và động lực để tự nguyện chung tay bảo vệ di sản của cha ông. Đó chính là vòng tròn đồng tâm bền vững giữa bảo tồn và phát triển, giữa quá khứ và tương lai, giúp đất nước ta vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triển mới với bản lĩnh văn hóa sâu sắc và một nền kinh tế độc lập, tự chủ, giàu bản sắc./.
Việt Nam hiện có 9 di sản thế giới (gồm 6 di sản văn hóa, 2 di sản thiên nhiên, 1 di sản hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên); 153 di tích quốc gia đặc biệt (gồm đầy đủ các nhóm: di tích lịch sử cách mạng, di tích kiến trúc nghệ thuật, khảo cổ học và danh lam thắng cảnh đặc biệt quan trọng đối với quốc gia); hơn 3.600 di tích cấp quốc gia và hơn 10.000 di tích cấp tỉnh/thành phố.
- Bài: Thanh Hòa - Ảnh: Báo Ảnh Việt Nam