Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Hát bội
Khi nhiều loại hình nghệ thuật giải trí đang phát triển rầm rộ, những loại hình nghệ thuật truyền thống như Hát bội (còn gọi là Hát bộ) lại đứng trước nguy cơ dần mai một. Tuy vậy, giữa dòng chảy sôi động ấy, vẫn có những đoàn nghệ thuật và những nghệ sĩ bền bỉ gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của nghệ thuật Hát bội, tiêu biểu là Đoàn Hát bội Khánh Minh và Nghệ sĩ Ưu tú Ngọc Khanh - người nghệ sĩ “lão làng” của bộ môn nghệ thuật này.
Ảnh Thông Hải/ Báo ảnh Việt Nam
Hát bội là một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống ra đời từ lâu đời, gắn liền với lịch sử và đời sống tinh thần của người Việt. Đây là loại hình nghệ thuật tổng hợp, trong đó âm nhạc, vũ đạo, hóa trang và ngôn ngữ hình thể đều tuân theo những quy phạm chặt chẽ. Mỗi vai diễn mang tính biểu tượng cao, phản ánh quan niệm về đạo lý, trật tự xã hội và nhân sinh. Chính tính chuẩn mực ấy tạo nên giá trị bền vững của Hát bội, đồng thời cũng khiến bộ môn này trở nên kén khán giả trong bối cảnh đời sống văn hóa hiện đại.
Đoàn Hát bội Khánh Minh được duy trì như một không gian thực hành và bảo tồn nghệ thuật truyền thống. Không ồn ào, không chạy theo thị hiếu nhất thời, đoàn tập trung giữ vững kỷ luật nghề nghiệp và bảo lưu các trích đoạn kinh điển. Những buổi tập diễn ra đều đặn trong không gian giản dị, nơi các nghệ sĩ trẻ học cách kiên nhẫn với nghề - một phẩm chất không thể thiếu đối với Hát bội.
Ảnh Thông Hải/ Báo ảnh Việt Nam
Một buổi biểu diễn của Đoàn Hát bội Khánh Minh thường không đông khán giả, nhưng mỗi hàng ghế đều được trân trọng. Khi ánh đèn sân khấu bật lên, tiếng trống chầu vang nhẹ, những lớp áo mão cầu kỳ chuyển động trong nhịp diễn chậm rãi. Ở đó, Hát bội không phô trương, mà hiện diện như một lát cắt ký ức văn hóa, gợi nhắc về một thời sân khấu từng là không gian sinh hoạt tinh thần quen thuộc của cộng đồng.
Ở tuổi 70, NSƯT Ngọc Khanh vừa là “bà bầu” của đoàn, vừa kiêm nhiệm nhiều vai trò: quản lý, tổ chức biểu diễn, chỉ đạo nghệ thuật, dàn dựng và đào tạo lớp nghệ sĩ trẻ. Niềm đam mê Hát bội đã ngấm vào bà từ thuở thiếu thời, tiếp nối bằng quãng thời gian công tác với vai trò giảng viên Khoa Hát bội, Trường Nghệ thuật Sân khấu II từ năm 1975. Và nếu không phải là Ngọc Khanh, có lẽ khó có ai đủ tâm huyết để gây dựng và duy trì Đoàn nghệ thuật Hát bội và tuồng cổ Ngọc Khanh cho đến hôm nay.
Bên cạnh biểu diễn, công tác truyền dạy cho thế hệ kế cận luôn được NSƯT Ngọc Khanh và Đoàn Hát bội Khánh Minh đặt ở vị trí quan trọng. Hát bội được đưa vào trường học, lễ hội văn hóa và các chương trình cộng đồng, không phải để trình diễn như một “hiện vật”, mà như một loại hình nghệ thuật sống. Việc truyền nghề không chỉ dừng lại ở kỹ năng biểu diễn, mà còn là quá trình trao truyền tinh thần kỷ luật, sự tôn kính tổ nghề và ý thức gìn giữ di sản.
Ảnh Thông Hải/ Báo ảnh Việt Nam
Trong căn phòng hóa trang nhỏ phía sau sân khấu, NSƯT Ngọc Khanh lặng lẽ ngồi trước tấm gương cũ. Lớp phấn trắng được tán đều, từng nét vẽ chậm rãi hiện lên trên gương mặt đã gắn bó nhiều thập kỷ với Hát bội. Ngoài kia, ánh đèn sân khấu chưa bật sáng, khán giả chưa vào chỗ ngồi, nhưng trong không gian hậu trường ấy, một vai diễn đã bắt đầu từ rất sớm. Với Ngọc Khanh, đó không chỉ là sự chuẩn bị cho một buổi biểu diễn, mà còn là nghi thức quen thuộc để trở lại với không gian sân khấu Hát bội.
Gắn bó trọn đời với Hát bội, NSƯT Ngọc Khanh chọn cho mình con đường lặng lẽ nhưng bền bỉ. Chị không tìm cách làm mới Hát bội bằng những sự pha trộn dễ dãi, mà kiên trì gìn giữ tinh thần cốt lõi của nghề. Trên sân khấu, từng động tác, ánh mắt, làn hơi đều được tiết chế và chắt lọc, thể hiện sự tôn trọng nghiêm cẩn đối với quy phạm nghệ thuật. Ở hậu trường, chị là người truyền nghề, nhẫn nại hướng dẫn từng thế đứng, từng nhịp trống cho lớp nghệ sĩ trẻ.
Trong đời sống văn hóa hôm nay, bảo tồn nghệ thuật truyền thống là một hành trình nhiều thách thức. Tuy nhiên, sự tồn tại bền bỉ của những đoàn nghệ thuật như Khánh Minh cho thấy, khi di sản được gìn giữ bằng sự nghiêm cẩn và tình yêu nghề, nghệ thuật Hát bội vẫn có thể tìm được chỗ đứng của mình. Hát bội, qua những con người như Nghệ sĩ Ưu tú Ngọc Khanh, không chỉ được lưu giữ như ký ức của quá khứ, mà tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại - lặng lẽ, sâu sắc và bền bỉ./.
Bài và ảnh: Thông Hải/Báo Ảnh Việt Nam