500 năm làng gốm cổ Thanh Hà vẫn đỏ lửa
Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống khó tìm kiếm được lối đi riêng do sự cạnh tranh khốc liệt của nhiều ngành hàng và loại hình kinh tế mới, thì làng gốm cổ Thanh Hà xứ Quảng lại tạo được thế đứng riêng không chỉ giúp các lò gốm tiếp tục đỏ lửa, mà còn biến cả ngôi làng đậm chất khung cảnh đồng quê Trung bộ của mình thành điểm du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025 của Việt Nam.
Đầu năm 2026, chúng tôi có dịp trở lại làng gốm cổ Thanh Hà, nơi vừa được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vinh danh là “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025”. Đi từ đầu làng đến cuối thôn thấy đâu đâu cũng rực lên màu gốm đỏ chất đầy các sạp hàng và những khoảnh sân nhà tràn ngập nắng. Những con ngõ nhỏ quanh co trong làng cũng rộn ràng hình ảnh các đoàn du khách đến tham quan làng nghề, đông nhất có lẽ là khách nước ngoài.
Làng gốm Thanh Hà nằm ngay bên bờ sông Thu Bồn, trước thuộc địa bàn xóm Nam Diêu, phường Thanh Hà, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam, nay là tổ dân phố Nam Diêu, phường Hội An Tây, Tp. Đà Nẵng, cách phố cổ Hội An chừng 2 cây số về hướng Tây.
Sử cũ kể rằng, cách đây khoảng gần 500 năm, vào thế kỉ 16, một số dòng họ như Nguyễn Văn, Nguyễn Viết, Nguyễn Đức, Nguyễn Kim, Ngụy Như, Bùi Phước, Võ Đình, Võ Văn, Nguyễn Tấn từ Thanh Hóa, Nghệ An di cư vào lập nên làng Thanh Hà và bắt đầu hình thành nên nghề làm gốm.
Năm Cảnh Hưng thứ 7 (1746), nghề gốm Thanh Hà phát triển mạnh. Người Minh Hương thời ấy ở Hội An (cộng đồng người Hoa di cư từ Trung Quốc sang Đàng Trong hồi cuối thế kỉ 17) thường mua các đồ gốm Thanh Hà để dùng và làm quà tặng quan trên. Sách Đại Nam nhất thống chí của triều Nguyễn cũng ghi rõ đồ gốm Thanh Hà là thổ sản của xứ Quảng Nam. Nhiều thợ gốm Thanh Hà còn được triều Nguyễn phong tước, hàm. Làng còn có cả đội ngũ lái buôn gốm chuyên nghiệp hoạt động bằng thuyền lớn trên sông nước.
Gốm Thanh Hà có đặc trưng nổi bật là sản phẩm được làm hoàn toàn thủ công bằng tay, không dùng khuôn và không tráng men. Đất làm gốm là loại đất sét nâu dẻo, độ kết dính cao lấy từ sông Thu Bồn. Gốm được nung bằng lò củi, mang vẻ đẹp mộc mạc, màu sắc tự nhiên như đỏ gạch, vàng nâu hoặc đỏ sẫm. Sản phẩm truyền thống chủ yếu là đồ gia dụng như chum, vại, ấm, chén, niêu, bình vôi và đặc biệt là ngói âm dương, gạch thẻ.
Đến những năm 80 của thế kỉ 20, nghề gốm Thanh Hà bị thu hẹp do sự ra đời và cạnh tranh của các sản phẩm gia dụng làm bằng nhôm, nhựa. Phải đến những năm gần đây khi du lịch phát triển nghề gốm Thanh Hà mới có cơ hội phát triển trở lại. Nhiều người làm gốm đã nhạy bén tạo ra các loại sản phẩm mới, chủ yếu là dòng gốm mĩ nghệ như các loại tượng, phù điêu, bình hoa, con giống, mặt nạ gốm, đèn gốm… để bán cho khách du lịch, phục vụ trang trí nội, ngoại thất, có mặt hàng còn được xuất khẩu sang cả Nhật.
Đặc biệt, kể từ khi phố cổ Hội An được công nhận là di sản văn hóa thế giới vào năm 1999 thì làng gốm Thanh Hà nằm cách đấy không xa nhờ đó mà phát triển cùng và trở thành điểm tham quan du lịch ngày càng sôi động.
Hiện nay làng gốm có hơn 100 hộ với hơn 200 người tham gia các hoạt động nghề gốm. Năm 2025, làng gốm Thanh Hà đón hơn 251 nghìn lượt khách tham quan, trong đó có khoảng 224 nghìn lượt khách quốc tế. Những con số này phản ánh hiệu quả rõ nét của mô hình phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn di sản làng nghề.
Với những giá trị văn hóa nổi bật, năm 2019 nghề gốm Thanh Hà được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia, nhờ đó góp phần bảo tồn và phát huy được các giá trị độc đáo của một làng nghề gần 500 tuổi.
Đến làng gốm cổ Thanh Hà hôm nay du khách không chỉ được tham quan, trải nghiệm kĩ thuật làm gốm cổ xưa mà còn được khám phá vẻ đẹp dân dã, thanh bình của một làng quê miền Trung cũng như sự mến khách đến khó quên của người xứ Quảng./.
- Bài, ảnh: Thanh Hòa/Báo ảnh Việt Nam