Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ vẫn tiếp tục trên nhiều địa bàn. Từ những dấu tích còn lại nơi chiến trường, hồ sơ và kỷ vật được lưu giữ qua nhiều thập kỷ, đến thông tin do thân nhân cung cấp và kết quả phân tích ADN trong phòng xét nghiệm, mỗi manh mối đều có thể mở ra cơ hội tìm lại tên tuổi cho người đã hy sinh. Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đang kết nối những nỗ lực ấy trong một hành trình tri ân rộng lớn.
Tại Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân đội, số 165 Xã Đàn, phường Đống Đa, thành phố Hà Nội, bộ phận tiếp thân nhân liệt sĩ thuộc Chương trình “Đi tìm đồng đội” trở thành nơi tiếp nhận những thông tin, hồ sơ, kỷ vật và ký ức được gửi đến từ thân nhân, cựu chiến binh và các nhân chứng. Mỗi cuộc gặp, cuộc gọi hay tập tài liệu được trao lại đều có thể bổ sung một đầu mối cho công tác tìm kiếm. Đó có thể là tên một địa danh cũ, vị trí chôn cất được người đồng đội nhớ lại, một bức ảnh đã phai màu hay những thông tin về đơn vị, thời gian chiến đấu của người đã hy sinh.
Từ những thông tin ấy, cơ quan chức năng có thêm cơ sở để rà soát, đối chiếu với hồ sơ và dữ liệu hiện có. Tổng đài 500 ngày đêm cũng trở thành cầu nối giữa lực lượng làm nhiệm vụ với các gia đình đang tìm kiếm phần mộ người thân. Theo thông tin của Chính phủ, từ ngày 15/6 đến hết ngày 28/8/2026, tổng đài đã tiếp nhận khoảng 40.000 cuộc gọi, trong đó hơn 13.000 cuộc gọi từ thân nhân có nhu cầu tìm kiếm phần mộ và khoảng 1.800 cuộc gọi cung cấp thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ. Những con số ấy cho thấy nguồn thông tin từ nhân dân vẫn còn rất lớn, đồng thời phản ánh sự mong mỏi của nhiều gia đình sau hàng chục năm chờ đợi.
Một nguồn tư liệu quan trọng khác được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III là hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B. Những giấy tờ cá nhân, lý lịch, đơn tình nguyện, thư từ, sổ ghi chép và vật dụng gắn với cuộc đời người cán bộ từng vào chiến trường không chỉ lưu giữ dấu ấn lịch sử mà còn có thể cung cấp thông tin phục vụ quá trình xác minh. Mỗi hồ sơ là một phần cuộc đời, mỗi kỷ vật gắn với một con người cụ thể. Việc bảo quản, tra cứu và khai thác những tư liệu này góp phần nối thông tin trong quá khứ với các hoạt động tìm kiếm ở hiện tại.
Tuy nhiên, hành trình tìm lại danh tính không chỉ diễn ra trong kho lưu trữ hay tại các cơ quan tiếp nhận thông tin. Ở những nghĩa trang liệt sĩ, công việc lấy mẫu ADN được triển khai đối với các phần mộ chưa xác định được danh tính. Tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội, các lực lượng tiến hành khai quật, thu thập mẫu và ghi nhận thông tin theo quy trình chuyên môn. Từng phần hài cốt được xử lý cẩn trọng, mẫu sau khi lấy được bảo quản, mã hóa và chuyển đi giám định. Công việc đòi hỏi sự chính xác trong từng thao tác, bởi mỗi mẫu đều gắn với một trường hợp cần được xác minh.
Ở đây, mục tiêu không chỉ là thu thập mẫu mà còn phải bảo đảm khả năng đối chiếu, truy xuất thông tin trong các bước tiếp theo. Kết quả ADN có thể giúp xác định quan hệ huyết thống giữa mẫu hài cốt và mẫu sinh phẩm của thân nhân, nhưng quá trình này còn phụ thuộc vào chất lượng mẫu, dữ liệu đối sánh và những điều kiện chuyên môn cụ thể. Khi kết quả chưa đủ căn cứ, hồ sơ, di vật, thông tin nhân chứng và dữ liệu lịch sử tiếp tục đóng vai trò quan trọng.
Tại Vị Xuyên, tỉnh Tuyên Quang, nơi từng diễn ra những trận chiến đấu ác liệt bảo vệ biên giới phía Bắc, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Địa hình núi cao, hiểm trở, dấu tích chiến trường biến đổi theo thời gian và nguy cơ bom mìn, vật nổ còn sót lại khiến mỗi đợt khảo sát, tìm kiếm phải được chuẩn bị kỹ lưỡng. Các lực lượng vừa rà phá vật nổ, bảo đảm an toàn, vừa xác minh thông tin, khoanh vùng và tìm kiếm tại những địa điểm có căn cứ về nơi liệt sĩ hy sinh, an táng.
Sau nhiều thập kỷ, có những vị trí chỉ còn được xác định qua lời kể của đồng đội, sơ đồ cũ hoặc những dấu mốc không còn nguyên vẹn. Việc đối chiếu thông tin giữa nhân chứng, hồ sơ và thực địa vì thế có ý nghĩa đặc biệt. Mỗi dấu tích được phát hiện có thể mở thêm hướng tìm kiếm, nhưng cũng đòi hỏi quá trình kiểm tra, xác minh thận trọng để bảo đảm tính chính xác.
Từ hiện trường tìm kiếm đến phòng xét nghiệm là một chặng đường khác của chiến dịch. Ngày 11/9/2026, máy bay quân sự CASA-295 vận chuyển 13.563 mẫu hài cốt liệt sĩ từ sân bay Tân Sơn Nhất ra sân bay Gia Lâm, Hà Nội. Các mẫu được đóng trong 144 thùng chuyên dụng, bàn giao cho các cơ quan chuyên môn để phục vụ giám định ADN. Trong đó, 3.625 mẫu của tỉnh Lâm Đồng được chuyển đến Viện Pháp y Quân đội; các mẫu của Đồng Nai và Tây Ninh được chuyển giao cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Tại Viện Pháp y Quân đội, các mẫu được tiếp nhận, bảo quản và xử lý theo quy trình chuyên môn. Công việc diễn ra trong điều kiện đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác và khả năng kiểm soát nghiêm ngặt từng công đoạn. Từ khâu kiểm tra thông tin, mã hóa, bảo quản đến tách chiết và phân tích ADN, mỗi bước đều ảnh hưởng đến khả năng thu được dữ liệu có giá trị phục vụ xác định danh tính. Với những mẫu đã trải qua thời gian dài trong điều kiện môi trường khắc nghiệt, việc phân tích càng đặt ra nhiều thách thức.
Giám định ADN là một công cụ quan trọng, nhưng không phải con đường duy nhất để xác định danh tính liệt sĩ. Có những trường hợp cần kết hợp kết quả khoa học với hồ sơ, di vật, thông tin về đơn vị và hoàn cảnh hy sinh. Bởi vậy, hiệu quả của chiến dịch phụ thuộc vào sự phối hợp giữa các lực lượng tìm kiếm, cơ quan lưu trữ, đơn vị tiếp nhận thông tin, cơ sở giám định và chính các gia đình liệt sĩ.
Chiến dịch 500 ngày đêm được triển khai từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ. Những mục tiêu về tìm kiếm, quy tập, lấy mẫu và giám định ADN đặt ra khối lượng công việc lớn, cần sự tham gia đồng bộ của nhiều cơ quan, đơn vị và địa phương. Nhưng phía sau những con số là những con người đã hy sinh, những gia đình vẫn mong tìm được phần mộ người thân và những đồng đội chưa nguôi ký ức về người đã nằm lại chiến trường.
Từ cuộc gọi của một thân nhân, trang hồ sơ được mở lại, dấu tích được tìm thấy trên núi cao đến mẫu sinh phẩm được phân tích trong phòng xét nghiệm, mỗi công đoạn đều góp phần nối dài hành trình ấy. Không phải mọi trường hợp đều có thể sớm xác định được danh tính, nhưng mỗi thông tin được xác minh, mỗi mẫu được giám định và mỗi hài cốt được tìm thấy đều đưa công việc tri ân tiến thêm một bước.
500 ngày đêm không chỉ là một mốc thời gian của chiến dịch. Đó còn là hành trình nối những ký ức chưa phai với nỗ lực của hiện tại, để những người đã hy sinh vì Tổ quốc có thêm cơ hội được gọi đúng tên, được trở về với quê hương và gia đình./.
Khu vực đón tiếp thân nhân liệt sĩ tại Trung tâm, nơi tiếp nhận thông tin, hồ sơ và các tư liệu do gia đình, đồng đội cung cấp phục vụ công tác tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Thân nhân liệt sĩ trao đổi những thông tin gia đình ghi nhớ, lưu lại về người thân với cán bộ hỗ trợ tại Trung tâm. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Cựu chiến binh chỉ những vị trí được đánh dấu trên bản đồ, cung cấp thông tin về địa điểm các đồng đội từng hy sinh và được an táng. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Toàn cảnh khu vực Tổng đài 500 ngày đêm, nơi các cán bộ, lực lượng hỗ trợ tiếp nhận thông tin từ thân nhân liệt sĩ qua điện thoại và các nền tảng trực tuyến. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Hệ thống giá lưu trữ hồ sơ cán bộ đi B được đánh mã theo từng khối tài liệu, phục vụ công tác quản lý và tra cứu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Nhân viên Trung tâm Lưu trữ quốc gia III kiểm tra, phân loại hồ sơ và kỷ vật của cán bộ đi B. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Những bức ảnh đen trắng và ảnh màu của cán bộ đi B Nguyễn Kế được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Toàn cảnh khu mộ tại Nghĩa trang Mai Dịch, các chiến sĩ di chuyển các tiểu sành chứa hài cốt liệt sĩ đến khu vực phục vụ công tác lấy mẫu. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Tấm bia mộ ghi “Liệt sĩ chưa xác định được thông tin” trước khi lực lượng chức năng tiến hành khai quật, lấy mẫu phục vụ xác định danh tính. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Cán bộ Trung tâm Pháp y Hà Nội chắp tay kính cẩn trước khi thực hiện công tác lấy mẫu phục vụ giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Mẫu phục vụ giám định ADN được thu thập trong quá trình xử lý hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Những mẫu được thu thập để chuyển đến cơ sở chuyên môn phục vụ giám định ADN. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Cán bộ chuyên môn ghi thông tin lên các hộp đựng mẫu phục vụ quá trình bảo quản và giám định. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Các chiến sĩ vượt địa hình vách đá hiểm trở trên địa bàn khu vực chiến trường Vị Xuyên, tỉnh Tuyên Quang, tiếp cận khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ để tổ chức tìm kiếm, khai quật. Ảnh: Hoàng Việt
Công tác tìm kiếm, khai quật hài cốt liệt sĩ tại Vị Xuyên được tiến hành thận trọng; nhiều đầu đạn được phát hiện trong quá trình đào tìm. Ảnh: Hoàng Việt
Tấm áo đã sờn rách, bám đất được tìm thấy trong quá trình khai quật, là một trong những dấu tích còn lại tại khu vực chiến trường xưa. Ảnh: Hoàng Việt
Chiến sĩ cẩn trọng nâng một mảnh xương được tìm thấy trong quá trình khai quật hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Hoàng Việt
Các chiến sĩ thắp hương tưởng niệm tại nơi vừa tìm thấy hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Hoàng Việt
Sau nhiều giờ tìm kiếm giữa địa hình rừng núi hiểm trở, các chiến sĩ tranh thủ dùng bữa trưa giản dị tại hiện trường trước khi tiếp tục nhiệm vụ. Ảnh: Hoàng Việt
Một chiến sĩ lặng lẽ bên nơi đặt hài cốt và các di vật vừa được tìm thấy. Nén hương cùng những bông hoa được đặt tại hiện trường thể hiện lòng thành kính đối với các liệt sĩ đã hy sinh; phía trước là những đầu đạn, vật liệu nổ được phát hiện trong quá trình tìm kiếm. Ảnh: Hoàng Việt
Máy bay vận tải quân sự CASA C-295 hạ cánh xuống sân bay Gia Lâm, Hà Nội, mang theo 13.563 mẫu hài cốt liệt sĩ từ sân bay Tân Sơn Nhất. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Các chiến sĩ đưa những hộp chuyên dụng chứa mẫu hài cốt liệt sĩ từ máy bay xuống khu vực tiếp nhận. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Đội hình tiêu binh chuyển các hộp mẫu của Đồng Nai vào khu vực tổ chức lễ. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Các đại biểu và cán bộ, chiến sĩ đi quanh khu vực các kiện mẫu, thực hiện nghi lễ tri ân. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Từng hộp chuyên dụng được đặt cẩn trọng lên phương tiện vận chuyển, bảo đảm an toàn trước khi rời sân bay. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam
Đoàn xe chở các kiện mẫu di chuyển trong khu vực sân bay Gia Lâm, bắt đầu hành trình đưa mẫu đến các cơ sở giám định ADN. Ảnh: Công Đạt/Báo Ảnh Việt Nam