Nhà phân tích đối ngoại, an ninh và chiến lược thuộc Trường Đại học Malaya (Malaysia) Collins Chong Yew Keat trả lời phỏng vấn TTXVN tại Kuala Lumpur. Ảnh: Thanh Bình - PV TTXVN tại Malaysia  

Trong bối cảnh Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang bước vào một chương mới với việc triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, vai trò của các quốc gia thành viên nòng cốt đang trở thành tâm điểm chú ý của giới quan sát quốc tế. Qua góc nhìn của ông Collins Chong Yew Keat, nhà phân tích chiến lược, an ninh và đối ngoại tại Đại học Malaya (Malaysia), Việt Nam không chỉ đơn thuần là một thành viên tích cực mà đang nổi lên như một nhân tố then chốt giúp định hình tương lai của khối.

Đánh giá về vị thế của Việt Nam, chuyên gia Collins Chong cho rằng quốc gia này đã thể hiện một sự nhất quán đáng kinh ngạc trong việc duy trì các nguyên tắc cơ bản của ASEAN đồng thời đóng vai trò là "người xây cầu" góp phần thu hẹp khác biệt và tăng cường đồng thuận giữa các quốc gia thành viên.

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Malaysia, ông Collins Chong nhấn mạnh, giá trị chiến lược của Việt Nam nằm ở khả năng đặt ASEAN vào vị trí trung tâm trong chính sách ngoại giao đa phương của mình, từ đó giúp dung hòa các lợi ích khác biệt giữa các quốc gia Đông Nam Á lục địa và hải đảo. Trong bối cảnh những biến động địa chính trị ngày càng đặt ra nhiều thách thức đối với sự đồng thuận nội khối, năng lực xây dựng các nền tảng chung có thể vận hành được của Việt Nam trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi Việt Nam đóng vai trò trung gian giữa các thành viên có trình độ phát triển khác nhau và những nước có các mối quan hệ chiến lược khác biệt với các cường quốc lớn. Bằng cách này, Việt Nam đã góp phần trực tiếp vào việc củng cố sự đoàn kết của khối trước những cơn sóng gió của thời đại.

Không chỉ dừng lại ở các nỗ lực ngoại giao truyền thống, ông Collins Chong cho rằng Việt Nam còn đóng góp vào việc mang lại nội hàm thực chất cho khái niệm "vai trò trung tâm" của ASEAN. Việt Nam luôn kiên trì nhấn mạnh việc tuân thủ luật pháp quốc tế, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và bảo đảm tự do hàng hải. Đối với vấn đề Biển Đông, Việt Nam đã thể hiện trách nhiệm cao khi ủng hộ việc thực hiện đầy đủ Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) và nỗ lực thúc đẩy đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu quả, thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982. Những cam kết này không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn bảo vệ tính chính danh của các cơ chế do ASEAN dẫn dắt.

Một bước tiến quan trọng khác minh chứng cho vai trò dẫn dắt của Việt Nam chính là khả năng thiết lập chương trình nghị sự thông qua các sáng kiến thực tế. Chuyên gia Collins Chong viện dẫn Diễn đàn Tương lai ASEAN, một sáng kiến do Việt Nam khởi xướng, đã nhanh chóng trở thành một nền tảng bao trùm, kết nối từ các cấp chính phủ đến học giả, doanh nghiệp và thanh niên để cùng thảo luận về hướng đi dài hạn của khối. Tại các phiên thảo luận gần đây cho năm 2026, diễn đàn đã bao quát các chủ đề từ đoàn kết, ngăn ngừa xung đột đến quản trị trí tuệ nhân tạo, an ninh năng lượng và chuyển đổi xanh. Đây đều là những vấn đề cốt lõi, có tác động trực tiếp đến sự thành bại của Tầm nhìn ASEAN 2045.

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59, Việt Nam đã đưa ra những đề xuất mang tính chiến lược nhằm tăng cường sự tuân thủ các nguyên tắc của hiệp hội và phát triển sự hội nhập kinh tế sâu rộng, bền bỉ hơn. Những đề xuất này phản ánh một tư duy tiến bộ rằng vai trò trung tâm của ASEAN không thể chỉ dựa vào vị trí địa lý hay truyền thống ngoại giao sẵn có. Thay vào đó, vị thế này phải được bồi đắp thông qua sự đoàn kết thực chất, tính phù hợp của các chính sách và khả năng phản ứng tập thể trước các cuộc khủng hoảng. Theo chuyên gia Collins Chong, đóng góp lớn nhất của Việt Nam chính là tiềm năng giúp ASEAN chuyển dịch từ trạng thái phản ứng dựa trên sự đồng thuận sang vai trò lãnh đạo khu vực một cách chủ động.

Hướng tới việc hiện thực hóa Tầm nhìn 2045, Việt Nam được kỳ vọng sẽ tập trung vào các sáng kiến có tính thực tiễn, có thể đo lường được và thu hút sự tham gia rộng rãi của các quốc gia thành viên. Theo ông Collins Chong, một trong những ưu tiên hàng đầu mà Việt Nam có thể dẫn dắt là việc xây dựng Khung chiến lược phục hồi và ứng phó khủng hoảng ASEAN. Khung này cần tích hợp các hệ thống cảnh báo sớm, tham vấn khẩn cấp, bảo vệ công dân và giám sát chuỗi cung ứng nhằm điều phối phản ứng trước các sự cố đứt gãy về năng lượng, lương thực hay vận tải. Việc Việt Nam thúc đẩy sử dụng mạnh mẽ hơn Lưới điện ASEAN, Đường ống dẫn khí xuyên ASEAN và các cơ chế an ninh dầu khí, lương thực khu vực chính là tiền đề để hình thành một cấu trúc xuyên trụ cột thường trực, thay vì chỉ kích hoạt riêng lẻ khi có khủng hoảng xảy ra.

Trong lĩnh vực kinh tế mới, Việt Nam có thể thúc đẩy hành lang tăng trưởng xanh và kỹ thuật số ASEAN. Hành lang này sẽ liên kết các hệ thống thanh toán khu vực, hợp tác an ninh mạng, quản trị dữ liệu tin cậy và ứng dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong sản xuất và logistics. Với hệ sinh thái công nghệ và sản xuất đang mở rộng mạnh mẽ, Việt Nam có nền tảng vững chắc để kết nối chương trình nghị sự chuyển đổi số với các chuỗi cung ứng khu vực bền bỉ. Đồng thời, Việt Nam cũng được nhận định là có thể đóng vai trò dẫn đầu trong kết nối năng lượng khu vực bằng cách thúc đẩy giao dịch năng lượng tái tạo xuyên biên giới và hỗ trợ các tiêu chuẩn chung về hiện đại hóa lưới điện và tài chính bền vững. Việc kết nối năng lượng không chỉ giảm thiểu tổn thương trước các cú sốc bên ngoài mà còn là minh chứng cụ thể cho sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực giữa các quốc gia ASEAN.

Về vấn đề an ninh hàng hải, chuyên gia Collins Chong cho rằng Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy hòa bình và hợp tác thực chất thông qua các biện pháp xây dựng lòng tin. Ngoài việc ủng hộ một COC hiệu quả, Việt Nam có thể đề xuất thiết lập các đường dây nóng mạnh mẽ hơn, các quy trình ngăn ngừa sự cố trên biển, cũng như thúc đẩy nghiên cứu khoa học chung và bảo vệ môi trường biển, qua đó giúp bảo vệ lợi ích chung của các cộng đồng ven biển. Bên cạnh đó, việc chú trọng vào yếu tố con người cũng là một phần không thể thiếu trong chiến lược của Việt Nam thông qua đề xuất thiết lập Mạng lưới kỹ năng và đổi mới tương lai ASEAN. Mạng lưới này sẽ kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, công nghệ sinh học và khoa học khí hậu, làm cho Tầm nhìn 2045 trở nên có ý nghĩa thiết thực đối với thế hệ trẻ.

Để đảm bảo các tầm nhìn không chỉ dừng lại trên lý thuyết, ông Collins Chong cho rằng Việt Nam có thể đóng góp vào việc tăng cường hiệu quả thực thi bằng cách đề xuất một bảng theo dõi mục tiêu ASEAN 2045 công khai với các chỉ số đo lường cụ thể. Diễn đàn Tương lai ASEAN do Việt Nam khởi xướng hoàn toàn có thể trở thành cơ chế rà soát thường niên, nơi các chính phủ, chuyên gia và doanh nghiệp cùng đánh giá tiến độ và đề xuất các biện pháp điều chỉnh cần thiết. Chuyên gia Collins Chong nhấn mạnh rằng đóng góp của Việt Nam cuối cùng sẽ được đánh giá không phải qua số lượng các sáng kiến, mà qua khả năng xây dựng các liên minh và biến các cam kết khu vực thành những kết quả thực tế mà người dân ASEAN có thể nhìn thấy và trải nghiệm.

Với sự chủ động và tầm nhìn chiến lược, Việt Nam đang khẳng định mình là một động lực không thể thiếu trong hành trình vươn tới sự tự cường và thịnh vượng của cộng đồng ASEAN vào giữa thế kỷ XXI./.

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/tin-van/viet-nam-tru-cot-chien-luoc-va-dong-luc-thuc-day-tam-nhin-asean-2045-458483.html