Nhà sàn của người Thái ở vùng Tây Bắc là một công trình kiến trúc độc đáo thể tập tục sống, nhân sinh quan được truyền lại nhiều đời. Để dựng nhà sàn, người Thái thường tích trữ gỗ nhiều năm và khi dựng, họ chọn ngày lành, tháng tốt vào dịp cuối năm và huy động dân bản đến giúp.

Theo truyền thuyết của người Thái, thủa khai thiên lập địa Thần Rùa đã dạy người Thái cách dựng ngôi nhà sàn để làn nơi sinh sống và tránh thú dữ. Chính vì thế, hình dáng ngôi nhà sàn như mô phỏng lại hình Thần Rùa với phần mái tượng trưng cho mai rùa, bốn cột ở bốn góc tượng trưng cho bốn chân rùa. Trong cộng đồng người Thái, khi gia đình có con cái trưởng thành, chuẩn bị dựng vợ gả chồng thì gia chủ lại chuẩn bị dựng nhà để cho con ra ở riêng. Khi dựng nhà, yếu tố phong thuỷ rất được người Thái chú trọng. Họ thường chon những mảnh đất bằng phẳng, mặt tiên của nhà hướng về phía cánh đồng hoặc sông, suối, mặt hâu của nhà sàn tựa vào núi.

Thông thường, để dựng được một nhà sàn năm gian với diện tích khoảng 50 mét vuông, người Thái phải tích trữ gỗ khoảng 10 năm. Trong thời gian đó, khi gia chủ  chọn được những thân gỗ phù hợp để làm cột, xà, dui, mè thì sẽ nhờ thợ mộc đến làm trước. Vào dịp cuối năm, khi chọn được ngày tốt, gia chủ sẽ mời họ hàng, dân bàn đến dựng giúp trong vòng một tuần là hoàn thành ngôi nhà.

Bước chân vào một bản làng của người Thái Tây Bắc, điều đầu tiên thu hút du khách chính là hình ảnh những ngôi nhà sàn vững chãi, cao ráo. Kiến trúc nhà sàn của người Thái là sự kết hợp hài hòa giữa kinh nghiệm, tập quán, tín ngưỡng và sự am hiểu sâu sắc về thiên nhiên. Theo các tài liệu ghi nhận, nhà sàn truyền thống thường có ba đến năm gian, hoặc bảy gian đối với những gia đình đông đúc. Điều đặc biệt là mọi ngôi nhà sàn đều tuân theo quy luật "số gian lẻ", thể hiện quan niệm về sự cân bằng và may mắn.

 

Ông Lò Văn Chung, một người dân tộc Thái tại Điện Biên chia sẻ: "Ngôi nhà gỗ năm gian, lợp ngói, lát sàn và ván thưng bằng gỗ cổ truyền là niềm tự hào của gia đình tôi. Để dựng được một ngôi nhà như thế, đồng bào chúng tôi phải chuẩn bị kỹ càng từ khâu chọn gỗ, rồi dựng cột, lắp kèo. Mọi thứ đều đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo. Bởi vậy, một ngôi nhà sàn không chỉ đơn thuần là chỗ ở, mà còn là công trình để đời, gắn bó với cả dòng tộc".

Nhà sàn của người Thái không chỉ là kiến trúc vật chất, mà còn là không gian văn hóa, tâm linh, nơi chứng kiến bao thăng trầm trong đời sống của cộng đồng. Gian đầu tiên của ngôi nhà sàn luôn trang trọng dành cho bàn thờ tổ tiên, thể hiện lòng thành kính với những người đi trước. Tiếp đến là nơi ngủ của ông bà, bố mẹ, rồi lần lượt tới các con, các cháu, tất cả được sắp đặt có quy củ, thể hiện nề nếp gia phong.

Bà Lù Thị Hương, ngoài 70 tuổi, sống tại bản Bó, tỉnh Sơn La cho biết, dù đã có nhà xây nhưng vẫn gắn bó với ngôi nhà sàn cũ kỹ của mình. Bà tâm sự: "Ở nhà sàn thoáng mát hơn, quen bếp lửa ngay giữa nhà tiện cho việc nấu nướng, quen có gác bếp để đồ khô. Gian thờ tổ tiên cũng ngay cạnh buồng ngủ, rất tiện cho việc thờ cúng”.

 

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, sự giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều gia đình người Thái đã xây dựng nhà bê tông hoặc nhà xây kết hợp với nhà sàn. Tuy nhiên, nhiều người vẫn cố gắng giữ lại những nét kiến trúc truyền thống, như bố cục ba gian, năm gian.

Nhà sàn Thái không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là nơi lưu giữ những câu chuyện, những bài hát, những điệu xòe, những giá trị văn hóa tinh thần được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác./.

• Bài và ảnh:  Bích Vân/Báo ảnh Việt Nam
•  

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/van-hoa-nha-san-cua-nguoi-thai-o-tay-bac-435572.html