Trong dòng chảy hối hả của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, câu chuyện về những trí thức trẻ từ bỏ những "tháp ngà" khoa học tại phương Tây để trở về xây dựng nền móng công nghệ ngay trên quê hương luôn mang một sức hút đặc biệt. Bởi họ đang chọn thành công theo một cách khác, đó là kiến tạo nên vị thế cho đất nước từ chính trí tuệ của mình. Tiến sỹ (TS) Nguyễn Viết Hương – Phó Trưởng khoa Khoa học và Kỹ thuật Vật liệu (Đại học Phenikaa), chủ nhân Giải thưởng Quả Cầu Vàng 2024 và Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu 2024 – chính là một biểu tượng rực rỡ cho tinh thần ấy.

TS Nguyễn Viết Hương, nhà khoa học trẻ tiên phong trong lĩnh vực công nghệ vật liệu nano tại Việt Nam. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

Dấu ấn tiên phong trong kỷ nguyên số 

Năm 2024 được xem là một "điểm rơi" phong độ của TS Nguyễn Viết Hương khi anh liên tiếp được xướng tên tại các giải thưởng danh giá nhất dành cho cộng đồng khoa học và giới trẻ. Để có được ánh hào quang từ chiếc cúp Quả Cầu Vàng hay danh hiệu Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu là cả một hành trình tư duy đầy bản lĩnh của nhà khoa học sinh năm 1990.

Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình bằng khoa học công nghệ, vai trò của những chuyên gia như TS Nguyễn Viết Hương trở nên vô cùng quan trọng. Anh đại diện cho làn sóng "Brain Gain" (Thu hút chất xám) – sự hồi hương của những tinh hoa được tôi luyện tại các cường quốc công nghệ. Nhưng khác với thế hệ trước thường mang tâm thế "người về làm thuê", TS Nguyễn Viết Hương trở về với tâm thế "người làm chủ".

Minh chứng rõ nét nhất cho tư duy này là câu chuyện về hệ thống Lắng đọng đơn lớp nguyên tử trong không gian (Spatial Atomic Layer Deposition - SALD). Tại các phòng thí nghiệm châu Âu, việc tiếp cận các thiết bị triệu đô là điều bình thường. Nhưng khi về Việt Nam, đối mặt với bài toán kinh phí, TS Nguyễn Viết Hương không chọn cách chờ đợi hay than vãn. Anh và cộng sự đã tự thiết kế, chế tạo và lắp ráp thành công hệ thống SALD "Made in Vietnam" đầu tiên.

TS Nguyễn Viết Hương và cộng sự đã tự thiết kế, chế tạo và lắp ráp thành công hệ thống Lắng đọng đơn lớp nguyên tử trong không gian (Spatial Atomic Layer Deposition - SALD) "Made in Vietnam" đầu tiên. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

TS Nguyễn Viết Hương đại diện cho làn sóng "Brain Gain" (Thu hút chất xám) – sự hồi hương của những tinh hoa được tôi luyện tại các cường quốc công nghệ. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

 

Hệ thống này không chỉ giúp tiết kiệm hàng tỷ đồng so với nhập khẩu thiết bị thương mại, mà quan trọng hơn, nó khẳng định người Việt hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ lõi. "Muốn thay đổi thì phải ở trong lòng nó mới thay đổi được" – triết lý dấn thân ấy đã biến phòng thí nghiệm tại Đại học Phenikaa trở thành một điểm sáng trên bản đồ nghiên cứu vật liệu nano khu vực, nơi các sinh viên Việt Nam được chạm tay vào công nghệ tiên tiến nhất ngay tại giảng đường nội địa.

Không chỉ là một nhà nghiên cứu với hơn 40 công bố quốc tế và bằng sáng chế độc quyền, TS Nguyễn Viết Hương còn là một nhà giáo dục với tầm nhìn chiến lược. Anh hiểu rằng một cánh én không làm nên mùa xuân nên trong các góp ý cho dự thảo văn kiện Đại hội XIV, anh đã mạnh dạn đề xuất chiến lược phát triển nhân lực "đa tầng", kết hợp giữa tinh hoa quốc tế và nội lực trong nước.

Giá trị nghiên cứu của TS Nguyễn Viết Hương đã chạm trực tiếp vào những vấn đề nóng hổi của kinh tế - xã hội Việt Nam, đó là năng lượng và môi trường. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

TS Nguyễn Viết Hương là một trong những hình mẫu tạo cảm hứng trong hành trình phát triển của đất nước.
Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

Sự hiện diện của anh truyền đi một thông điệp mạnh mẽ tới giới trẻ: Khoa học không hề khô khan hay nghèo nàn. Ngược lại, đó là con đường vinh quang để phụng sự Tổ quốc. Việc anh kiên trì dẫn dắt các nhóm sinh viên nghiên cứu, khuyến khích các em công bố bài báo quốc tế Q1, chính là cách anh đang chuẩn bị một thế hệ kế cận sẵn sàng cho kỷ nguyên bán dẫn và vật liệu mới của Việt Nam.

Cú đúp thủ khoa và "món nợ" từ những đồng tiền thuế

Sinh ra và lớn lên tại Can Lộc, Hà Tĩnh – vùng đất hiếu học trứ danh, Nguyễn Viết Hương mang trong mình "gen" vượt khó của người miền Trung. Từ cậu học trò trường làng đến lớp chuyên Toán trường Đại học Vinh, và rồi là cú hích đầu đời: Thủ khoa đầu vào Đại học Công nghệ (ĐHQG Hà Nội) với số điểm 29/30.

Nhưng bước ngoặt lớn nhất là khi anh nhận học bổng Chính phủ (Đề án 322) sang Pháp du học tại INSA Lyon. Tại đây, chàng trai Việt đã khiến bạn bè quốc tế thán phục khi tốt nghiệp Thủ khoa đầu ra chương trình Kỹ sư và Thạc sĩ. Tiếp đó, luận án Tiến sĩ của anh tại Đại học Grenoble Alpes được Hội Hóa học Pháp trao giải xuất sắc nhất năm 2019.

TS Nguyễn Viết Hương nhận giải thưởng Khoa học Công nghệ Quả Cầu Vàng năm 2024. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

TS Nguyễn Viết Hương cùng tập thể trường Đại học Phenikaa chụp ảnh lưu niệm tại lễ trao giải quả cầu vàng 2024.
Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

Giữa muôn vàn cơ hội được định cư ở nước ngoài và làm việc tại các tập đoàn công nghệ hàng đầu châu Âu, lý do để anh trở về lại vô cùng giản dị và thấm đẫm tình yêu nước: "Tôi đi học bằng tiền ngân sách, bằng tiền thuế của người dân. Trách nhiệm của tôi là phải mang kiến thức đó về phục vụ lại người dân mình". Suy nghĩ ấy không phải là sáo rỗng, mà là kim chỉ nam cho mọi quyết định của anh, từ việc từ chối mức lương cao ở nước ngoài đến việc chấp nhận những thiếu thốn ban đầu khi gây dựng nhóm nghiên cứu trong nước.

Giá trị nghiên cứu của TS Nguyễn Viết Hương không nằm trong tháp ngà lý thuyết, mà chạm trực tiếp vào những vấn đề nóng hổi của kinh tế - xã hội Việt Nam, đó là năng lượng và môi trường. 

Công nghệ SALD mà anh nắm giữ bằng sáng chế quốc tế là một cuộc cách mạng trong chế tạo màng mỏng. Khác với công nghệ truyền thống chậm chạp và đắt đỏ (cần môi trường chân không), SALD cho phép tạo ra các lớp vật liệu nano siêu mỏng, đồng đều với tốc độ nhanh gấp hàng trăm lần ngay trong điều kiện áp suất khí quyển. 

TS Nguyễn Viết Hương (ngoài cùng bên phải) tham gia khối diễu hành đại diện cho tầng lớp trí thức trẻ tại sự kiện A80. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

 

TS Nguyễn Viết Hương (thứ ba bên trái) chụp ảnh cùng các gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu tại Bộ Khoa học & Công nghệ. Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

Điều này có ý nghĩa đặc biệt với Việt Nam trên 3 mặt. Về năng lượng, nó mở ra cơ hội sản xuất pin mặt trời thế hệ mới và các loại pin lưu trữ với chi phí thấp hơn, hiệu suất cao hơn, phù hợp với chiến lược phát triển năng lượng tái tạo quốc gia. Về môi trường, các cảm biến khí thông minh chế tạo từ công nghệ này có thể phát hiện khí độc ở nồng độ cực thấp, giúp giám sát chất lượng không khí tại các đô thị ô nhiễm như Hà Nội hay Tp. Hồ Chí Minh. Còn về đời sống, những màng phủ nano trong suốt có thể biến các bề mặt kính, màn hình điện thoại trở nên bền bỉ hơn, dẫn điện tốt hơn, thay thế cho các vật liệu hiếm đang ngày càng cạn kiệt.

Câu chuyện của TS Nguyễn Viết Hương là hình mẫu đầy lạc quan trong hành trình phát triển của đất nước. Nó minh chứng rằng, Việt Nam hoàn toàn có đủ năng lực để nuôi dưỡng và phát triển những tài năng khoa học đỉnh cao, miễn là chúng ta có những người trẻ dám ước mơ lớn và dám trở về để hiện thực hóa giấc mơ ấy. 

Với TS Nguyễn Viết Hương, khoa học không biên giới. Nhưng nhà khoa học thì có Tổ quốc. Và Tổ quốc đang vươn mình nhờ những người con ưu tú như thế./.

• Bài: Hoàng Nhi - Ảnh: Tư liệu Trường Đại học Phenikaa

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/ts-nguyen-viet-huong-bieu-tuong-moi-cua-tri-thuc-tre-va-cong-nghe-vat-lieu-nano-tai-viet-nam-433434.html