Trải qua ba thế kỷ, những giá trị tri thức và tinh thần hiếu học mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 1784) để lại không chỉ hiện diện trong các công trình nghiên cứu, trước tác đồ sộ hay những di sản văn hóa còn lưu giữ, mà còn được tiếp nối mạnh mẽ trong môi trường giáo dục. Tại quê hương Hưng Yên, nhiều ngôi trường mang tên ông đang trở thành nơi tiếp nối tinh thần hiếu học, khơi dậy khát vọng vươn lên và bồi đắp nhân cách cho thế hệ trẻ.
*Những mái trường tiếp nối truyền thống hiếu học
Vinh dự mang tên thuở niên thiếu của nhà bác học Lê Quý Đôn, nhiều năm qua Trường Trung học cơ sở Lê Danh Phương (xã Hưng Hà) luôn là một trong những đơn vị tiêu biểu của ngành giáo dục địa phương.
Cô giáo Nguyễn Thị Tân, Phó Hiệu trưởng nhà trường cho biết, những năm qua, thầy và trò nhà trường luôn nỗ lực, khẳng định vị thế là một trong những đơn vị giáo dục tiêu biểu của địa phương với nhiều thành tích nổi bật trong dạy và học. Đến nay, trường đạt chuẩn quốc gia mức độ 2; trước đó, trường đã hoàn thành kiểm định chất lượng giáo dục cấp độ 3 vào năm 2020. Từ năm học 2018-2019 đến nay, nhà trường có 6 năm đạt danh hiệu Tập thể lao động xuất sắc, trong đó năm học 2023-2024 được tặng Cờ thi đua dẫn đầu khối Trung học cơ sở tỉnh Thái Bình cũ. Chất lượng giáo dục toàn diện và giáo dục mũi nhọn của nhà trường luôn được duy trì ổn định, với tỷ lệ học sinh đỗ vào các trường Trung học phổ thông công lập nhiều năm nằm trong tốp đầu của cụm chuyên môn. Đặc biệt, môn Tiếng Anh nhiều năm giữ vị trí dẫn đầu; nhiều học sinh trúng tuyển vào các trường Trung học phổ thông chuyên trong và ngoài tỉnh. Bên cạnh đó, đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn cao, tích cực đổi mới phương pháp giảng dạy, đẩy mạnh chuyển đổi số, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, hiện đại và giàu bản sắc. Không chỉ chú trọng nâng cao chất lượng dạy và học, nhà trường còn đặc biệt quan tâm giáo dục truyền thống, xây dựng môi trường học tập giàu bản sắc văn hóa.
Trường Tiểu học và THCS Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ảnh: Thu Hoài - TTXVN
Là người có hơn 20 năm gắn bó với Trường Trung học cơ sở Lê Danh Phương, cô Nguyễn Kiều Hoa - giáo viên nhà trường cho biết, đầu mỗi năm học, nhà trường đều xây dựng kế hoạch giáo dục cụ thể, trong đó chú trọng các chuyên đề giáo dục truyền thống nhằm bồi dưỡng cho học sinh niềm tự hào về quê hương Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Hình ảnh, tư tưởng và những giá trị tri thức của nhà bác học không chỉ xuất hiện trong sách vở mà còn được lồng ghép linh hoạt trong nhiều môn học như Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý địa phương, Nghệ thuật hay Mỹ thuật. Qua đó, học sinh được tiếp cận bài học một cách sinh động, gần gũi và giàu tính giáo dục hơn.
Bên cạnh các giờ học trên lớp, nhà trường thường xuyên tổ chức cho học sinh tham quan thực tế tại Khu lưu niệm Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn ở xã Độc Lập, tỉnh Thái Bình cũ (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Những chuyến trải nghiệm giúp học sinh trực tiếp tìm hiểu về cuộc đời, sự nghiệp của nhà bác học, từ đó cảm nhận sâu sắc hơn tinh thần hiếu học, ý chí tự học và khát vọng cống hiến của bậc tiền nhân.
Em Trần Hạ Thiên Vân, học sinh lớp 8A2 chia sẻ, em thấy tự hào khi được học tập dưới mái trường mang tên thuở thiếu thời của Lê Quý Đôn. Theo em, nhà bác học không chỉ là biểu tượng của trí tuệ mà còn là tấm gương sáng về tinh thần tự học và lòng yêu nước để các thế hệ noi theo. Với sự nỗ lực không ngừng, năm 2025, Thiên Vân vinh dự đạt danh hiệu "Cháu ngoan Bác Hồ" toàn quốc. Đây vừa là niềm tự hào, vừa là động lực để em tiếp tục phấn đấu trong học tập.
Theo cô Nguyễn Thị Tân, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Lê Danh Phương, nhà trường luôn xác định việc phát huy giá trị di sản tri thức và tư tưởng của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là nhiệm vụ trọng tâm gắn với hoạt động dạy học. Ngoài giáo dục qua sách vở, trường còn tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa, chuyên đề tìm hiểu lịch sử, giới thiệu tác phẩm của ông trong các giờ sinh hoạt, chào cờ nhằm giúp học sinh tiếp cận gần gũi hơn với các giá trị văn hóa truyền thống.
Cùng chung tinh thần ấy, tại Trường Tiểu học và Trung học Cơ sở Lê Quý Đôn (xã Lê Quý Đôn), việc lan tỏa giá trị văn hóa cũng được xác định là nhiệm vụ xuyên suốt trong quá trình giáo dục. Thầy Nguyễn Đình Anh, Hiệu trưởng nhà trường cho biết, tập thể nhà trường luôn chú trọng nâng cao nhận thức cho cán bộ, giáo viên và học sinh để mỗi người đều hiểu rõ niềm vinh dự cũng như trách nhiệm trong việc gìn giữ, lan tỏa tinh thần hiếu học của bậc tiền nhân. Dưới mái trường mang tên nhà bác học, tinh thần ham học hỏi, sáng tạo và khát vọng cống hiến của Lê Quý Đôn đã trở thành động lực để thầy và trò không ngừng nỗ lực mỗi ngày.
Giờ học của học sinh trường THCS Lê Danh Phương (xã Hưng Hà, tỉnh Hưng Yên). Ảnh: Thu Hoài - TTXVN
Theo thầy Đình Anh, nhà trường đặc biệt chú trọng đổi mới phương pháp giảng dạy, phát huy phẩm chất, năng lực người học, đồng thời tăng cường giáo dục truyền thống và kỹ năng sống nhằm xây dựng một thế hệ học sinh sống có lý tưởng, biết nuôi dưỡng khát vọng vươn lên. Mỗi việc làm, mỗi hoạt động của thầy và trò hôm nay đều mang ý nghĩa tiếp nối những giá trị tri thức quý báu mà cụ Lê Quý Đôn đã để lại cho quê hương và đất nước. Thời gian tới, nhà trường tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học, tập trung phát triển giáo dục toàn diện, lấy người học là trung tâm, tạo môi trường, điều kiện tốt nhất phát triển trí, đức, thể, mỹ cho học sinh. Đặc biệt, hướng tới kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, nhà trường sẽ tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm, giờ học chuyên đề cho học sinh, giúp các em bổ sung kiến thức, bồi đắp lòng tự hào và trách nhiệm trong phát huy những giá trị di sản văn hóa, tư tưởng mà nhà bác học của quê hương để lại.
*Di sản vượt thời gian của nhà bác học lớn
Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 1784) sinh ra tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên. Ông có tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương, hiệu Quế Đường. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng, nổi tiếng thông minh, ham học từ nhỏ. Tương truyền, khi mới 2 tuổi ông đã biết đọc chữ; 5 tuổi đọc được nhiều bài trong Kinh Thi với khả năng nhớ nhanh, nhớ lâu; 7 tuổi đã biết làm thơ; 11 tuổi học sử và đến 14 tuổi đã học xong Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện cùng Chư tử. Năm 1752, Lê Quý Đôn đỗ đầu cả ba kỳ thi Hương, thi Hội và thi Đình.
Sau khi đỗ đạt, ông được triều Lê - Trịnh trọng dụng, đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng và từng được cử đi sứ Trung Quốc. Không chỉ nổi tiếng là vị quan thanh liêm, cương trực, Lê Quý Đôn còn được xem là nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII với vốn tri thức uyên bác trên nhiều lĩnh vực. Với tư tưởng “phi trí bất hưng” (không có tri thức và hiền tài thì đất nước không thể phát triển), ông đã sáng tác, biên soạn và để lại khoảng 40 đầu sách nghiên cứu các lĩnh vực về lịch sử, địa lý, thi ca, triết học, ngôn ngữ, thiên văn... Tiêu biểu như các tác phẩm “Vân đài loại ngữ”, “Kiến văn tiểu lục”, “Phủ biên tạp lục”, “Đại Việt thông sử”, “Quế Đường thi tập”, “Quế đường văn tập”…
Không chỉ để lại kho tàng trước tác đồ sộ, Lê Quý Đôn còn truyền lại cho hậu thế những giá trị tư tưởng sâu sắc về tinh thần hiếu học, ý thức tự học và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Ông đề cao việc học gắn với thực tiễn, coi tri thức là nền tảng để phát triển quốc gia và chăm lo đời sống nhân dân. Đến nay, những tư tưởng ấy vẫn còn nguyên giá trị trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo.
Đặc biệt, tháng 10/2025, giá trị vượt thời gian của những di sản ấy tiếp tục được khẳng định trên trường quốc tế khi tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Khoa học, Giáo dục và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) diễn ra tại thành phố Samarkand (Cộng hòa Uzbekistan) đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Dự kiến các hoạt động sẽ được tổ chức với quy mô lớn, trang trọng, ý nghĩa, thiết thực, tập trung cao điểm vào tháng 7 và tháng 8/2026. Đây là niềm tự hào của địa phương, đồng thời là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với một trí tuệ lớn của dân tộc Việt Nam.
Tỉnh Hưng Yên có khoảng 10 ngôi trường mang tên nhà bác học, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Những mái trường mang tên ông không chỉ là nơi truyền dạy tri thức mà còn là nơi nuôi dưỡng khát vọng học tập, hun đúc nhân cách và bồi đắp ý chí vươn lên cho thế hệ trẻ. Đó cũng chính là cách quê hương và các thế hệ hôm nay tiếp tục gìn giữ, phát huy những giá trị trường tồn mà nhà bác học lớn của dân tộc đã để lại./.
https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/tin-van/tiep-noi-anh-sang-tri-thuc-tu-nhung-mai-truong-mang-ten-danh-nhan-van-hoa-le-quy-don-445778.html