Tết Nguyên Đán, không chỉ là một dịp lễ hội đơn thuần, mà còn là bức tranh đa sắc màu của các nghi lễ thiêng liêng, là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, là nơi gửi gắm những ước vọng về một năm mới an lành và sung túc. Các nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử đều khẳng định rằng, các nghi lễ Tết của người Việt là một di sản lịch sử vô cùng quý giá. Chúng không chỉ là những tập tục mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là những minh chứng sống động cho quá trình hình thành và phát triển của văn hóa, xã hội Việt Nam qua hàng ngàn năm lịch sử. Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa để hiểu sâu hơn về ý nghĩa và vai trò của các nghi lễ Tết trong văn hóa người Việt:

GS.TS. Lê Văn Lan: Cội nguồn lịch sử từ nền văn minh lúa nước

GS.TS. Lê Văn Lan, một nhà sử học uy tín với nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa Việt Nam, khẳng định: "Các nghi lễ Tết của người Việt có nguồn gốc rất lâu đời, gắn liền với nền văn minh lúa nước và tư duy nông nghiệp."

Ông giải thích: "Thời xa xưa, khi con người còn sống phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, Tết Nguyên Đán được xem là thời điểm kết thúc một chu kỳ canh tác, là dịp để mọi người nghỉ ngơi sau những ngày lao động vất vả, đồng thời cầu mong cho mùa màng năm mới bội thu. Các nghi lễ cúng bái thần linh, thần nông, tổ tiên đều xuất phát từ lòng biết ơn và mong muốn được phù hộ."

 

"Nghi lễ cúng tế tổ tiên trong ngày Tết là một nét đặc trưng thể hiện rõ tư tưởng 'uống nước nhớ nguồn' của người Việt. Việc con cháu tụ họp về nhà thờ tổ, dâng cúng lễ vật, thể hiện lòng hiếu thảo và sự kính trọng đối với những người đã khuất. Đây là sự tiếp nối mạch nguồn lịch sử gia tộc, củng cố tình cảm gia đình và sự gắn kết cộng đồng," GS. Lan nói thêm.

 

Về nguồn gốc của bánh chưng, bánh giầy, GS. Lan cho rằng: "Truyền thuyết về Lang Liêu gói bánh chưng, bánh giầy dâng Vua Hùng là một minh chứng lịch sử cho thấy vai trò quan trọng của nông nghiệp và lúa nước trong tư tưởng người Việt cổ. Chiếc bánh chưng vuông tượng trưng cho Đất, chiếc bánh giầy tròn tượng trưng cho Trời, thể hiện quan niệm về vũ trụ quan của người xưa. Nghi lễ gói bánh chưng trong dịp Tết là sự tái hiện, gìn giữ những giá trị văn hóa, lịch sử này."

TS. Nguyễn Nhã: Tết và sự tiếp biến văn hóa qua các triều đại

TS. Nguyễn Nhã, một nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa, nhấn mạnh sự tiếp biến và phát triển của các nghi lễ Tết qua các thời kỳ lịch sử.

Ông cho biết: "Tết Nguyên Đán đã có từ rất sớm trong lịch sử Việt Nam, có thể truy nguồn từ thời kỳ các Vua Hùng. Tuy nhiên, các nghi lễ cụ thể đã có sự thay đổi, bổ sung và ảnh hưởng từ các nền văn hóa khác nhau trong quá trình lịch sử."

Ngày 2/2/2021, tại điện Thái Hòa trong Hoàng thành Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tổ chức tái hiện sân khấu hóa lễ Nguyên đán thời Nguyễn với nhiều lễ tiết cung đình sinh động, hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách gần xa có cơ hội thưởng lãm. Đây là một trong những nét đổi mới của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế nhằm giới thiệu những giá trị di sản vật thể và phi vật thể của tiền nhân đến gần hơn với công chúng. Ảnh: Đỗ Trưởng - TTXVN

 

Tái hiện cảnh các quan văn, võ đứng chầu nhà vua trước điện Thái Hòa trong ngày Mùng 1 Tết nguyên đán. Ảnh: Đỗ Trưởng - TTXVN

"Thời kỳ Bắc thuộc, văn hóa Trung Hoa đã có ảnh hưởng nhất định đến các phong tục Tết của người Việt, ví dụ như việc sử dụng chữ Hán, một số tập tục cúng bái. Tuy nhiên, người Việt luôn có khả năng tiếp thu có chọn lọc, giữ gìn bản sắc riêng của mình. Ví dụ, dù có ảnh hưởng từ các lễ hội phương Bắc, Tết Nguyên Đán của Việt Nam vẫn mang đậm dấu ấn của nền văn minh lúa nước và tín ngưỡng bản địa."

TS. Nhã cũng chỉ ra: "Vào các triều đại phong kiến sau này, ví dụ như triều Nguyễn, các nghi lễ cung đình liên quan đến Tết cũng rất cầu kỳ và long trọng. Lễ mừng tuổi vua, lễ tế trời đất, lễ ban sóc, ban ấn... thể hiện vai trò trung tâm của hoàng đế trong đời sống xã hội, cũng như quan niệm về thiên mệnh."

Sáng 22/1/2025 (23 tháng Chạp năm Giáp Thìn), nghi lễ “Tống cựu, nghinh tân” (tiễn năm cũ, đón năm mới) trong chương trình "Tết Việt tại Hoàng thành Thăng Long" được Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội trang trọng tổ chức. Chương trình thể nghiệm những lễ nghi trong dịp tết Nguyên đán đã từng diễn ra trong cung đình Thăng Long xưa, thể hiện mong muốn hưng thịnh cho quốc gia, sự bình an, no ấm cho nhân dân. Ảnh: Thanh Tùng - TTXVN

 

Sáng 22/1/2025 (23 tháng Chạp năm Giáp Thìn), nghi lễ “Tống cựu, nghinh tân” (tiễn năm cũ, đón năm mới) trong chương trình "Tết Việt tại Hoàng thành Thăng Long" được Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội trang trọng tổ chức. Chương trình thể nghiệm những lễ nghi trong dịp tết Nguyên đán đã từng diễn ra trong cung đình Thăng Long xưa, thể hiện mong muốn hưng thịnh cho quốc gia, sự bình an, no ấm cho nhân dân. Ảnh: Thanh Tùng - TTXVN

"Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, nhiều phong tục cổ xưa có thể không còn được duy trì đầy đủ, nhưng những giá trị cốt lõi của Tết như sum vầy, đoàn tụ, lòng biết ơn tổ tiên, khát vọng về một năm mới tốt đẹp vẫn được gìn giữ và phát huy. Việc làm mới các nghi lễ, ví dụ như trang trí nhà cửa bằng các sản phẩm thân thiện với môi trường, hay tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng, cũng là cách để Tết tiếp tục tồn tại và phát triển trong dòng chảy lịch sử," TS. Nhã chia sẻ.

Sáng 30/1/2021, tại khu di tích Hoàng thành Thăng Long, Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long – Hà Nội tổ chức nghi lễ Tiến Xuân ngưu, trong chuỗi các hoạt động gồm trưng bày, thực hành nghi lễ cung đình, trải nghiệm tương tác với chủ đề “Tân Sửu nghênh Xuân” sẽ diễn ra từ ngày 4/2 đến 1/3/2021. Ảnh: Tuấn Đức – TTXVN 

PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Thái: Tết là sự tái khẳng định cội nguồn

PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Thái, một nhà nghiên cứu văn hóa uy tín, nhấn mạnh: "Các nghi lễ Tết của người Việt có nguồn gốc sâu xa từ nền văn minh lúa nước và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Tết là thời điểm mà con người quay về với cội nguồn, với gia đình, với những giá trị tinh thần cốt lõi đã định hình nên bản sắc dân tộc."

 

Bà Thái lý giải: "Nghi lễ cúng ông Công ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp, hay còn gọi là Tết ông Táo, là biểu tượng cho sự kết thúc một năm lao động. Việc tiễn Táo quân về trời, đồng thời gửi gắm những lời cầu mong cho một năm mới mọi điều tốt lành, thể hiện sự mong muốn một sự khởi đầu suôn sẻ. Nghi lễ này không chỉ là việc tiễn đưa một vị thần, mà còn là sự chuẩn bị tâm thế để đón chào năm mới."

 

"Tiếp đến, mâm cỗ cúng tất niên vào đêm 30 Tết, hay đêm Giao thừa, là khoảnh khắc mà toàn bộ gia đình sum họp. Đây không chỉ là bữa ăn, mà là sự tái khẳng định mối liên kết gia đình, là lời tạ ơn đất trời và tổ tiên đã phù hộ cho gia đình trong suốt một năm qua. Lễ cúng Giao thừa, với việc đốt pháo (hiện nay đã hạn chế), thắp hương mời ông bà, tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu, thể hiện niềm tin vào sự tiếp nối giữa thế giới người sống và cõi âm linh. Đó là cách để ta bày tỏ lòng hiếu thảo và mong nhận được sự phù hộ cho năm mới."

TS. Trần Hữu Sơn: Nghi lễ Tết - Phản chiếu xã hội và con người

TS. Trần Hữu Sơn, chuyên gia về văn hóa dân gian, nhìn nhận các nghi lễ Tết dưới góc độ xã hội và con người: "Các nghi lễ Tết không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh cấu trúc xã hội, các mối quan hệ và chuẩn mực đạo đức của người Việt."

Ông Sơn phân tích: "Việc đi chúc Tết, mừng tuổi đầu năm là một nét văn hóa đẹp, thể hiện sự tôn trọng, kính già yêu trẻ. Lì xì không chỉ là tiền bạc, mà còn là lời chúc phúc, là mong muốn sức khỏe, học hành tấn tới cho người nhận. Hành động này củng cố mối quan hệ cộng đồng, từ trong gia đình ra ngoài xã hội."

Tổng Bí thư Tô Lâm đến thăm, chúc Tết nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư, 106 tuổi, người có nhiều công trình nghiên cứu về sử học, văn hoá có giá trị. Ảnh: Thống Nhất – TTXVN

"Đặc biệt, phong tục đi chùa đầu năm, hái lộc, xin quẻ, thể hiện mong muốn cầu bình an, may mắn cho cả gia đình và quốc thái dân an. Nó phản ánh khát vọng về một cuộc sống tốt đẹp hơn, cũng như sự phụ thuộc vào các thế lực siêu nhiên trong văn hóa nông nghiệp lúa nước. Sự thành kính trong các nghi lễ này cũng là cách để con người tự điều chỉnh hành vi, sống có trách nhiệm hơn."

 

"Tuy nhiên, theo thời gian, một số nghi lễ có thể bị biến tướng hoặc đơn giản hóa. Chẳng hạn, việc sắm sửa quá nhiều đồ lễ, hay việc chạy theo 'trào lưu' đi lễ ở các chùa nổi tiếng mà quên đi ý nghĩa thực sự của việc cầu nguyện, đó là những điều đáng suy ngẫm. Chúng ta cần hiểu rõ bản chất của nghi lễ để thực hành một cách ý nghĩa và văn minh."

PGS.TS. Trần Thị Thanh Thanh: Lễ Tết và dấu ấn lịch sử của người Việt hải ngoại

PGS.TS. Trần Thị Thanh Thanh, người có nhiều năm nghiên cứu về cộng đồng người Việt ở nước ngoài, đưa ra một góc nhìn lịch sử khác về Tết: "Đối với những người Việt xa xứ, Tết Nguyên Đán không chỉ là một dịp lễ mà còn là sợi dây tinh thần gắn kết họ với quê hương, với cội nguồn lịch sử."

Bà phân tích: "Những nghi lễ Tết mà cộng đồng người Việt ở hải ngoại duy trì, dù có thể đơn giản hơn so với trong nước, nhưng vẫn chứa đựng những giá trị lịch sử sâu sắc. Việc cùng nhau gói bánh chưng, nấu các món ăn truyền thống, trang trí nhà cửa với cành đào, cành mai, hay cùng nhau đi lễ chùa, phát lì xì cho trẻ em... tất cả đều là sự tái hiện lại những ký ức lịch sử, những phong tục đã theo họ từ quê nhà."

Chiều 8/2/2026, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm gặp mặt Đoàn kiều bào tiêu biểu tham dự Chương trình Xuân Quê hương 2026. Ảnh: An Đăng - TTXVN

Sáng 8/2/2026 (tức ngày 20 tháng Chạp), nhân dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ, Chủ tịch nước Lương Cường và Phu nhân cùng đại diện lãnh đạo các bộ, ban, ngành Trung ương, thành phố Hà Nội và hơn 100 đại biểu kiều bào thực hiện nghi lễ dâng hương tại Tượng đài Vua Lý Thái Tổ, đền Ngọc Sơn để tưởng nhớ các vị tiên hiền, tiên liệt, các liệt tổ, liệt tông đã dày công xây dựng và bảo vệ non sông đất nước; đồng thời thực hiện nghi thức thả cá chép tại Hồ Hoàn Kiếm tiễn ông Công, ông Táo. Ảnh: Lâm Khánh, An Đăng - TTXVN

Sáng 8/2/2026 (tức ngày 20 tháng Chạp), nhân dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ, Chủ tịch nước Lương Cường và Phu nhân cùng đại diện lãnh đạo các bộ, ban, ngành Trung ương, thành phố Hà Nội và hơn 100 đại biểu kiều bào thực hiện nghi lễ dâng hương tại Tượng đài Vua Lý Thái Tổ, đền Ngọc Sơn để tưởng nhớ các vị tiên hiền, tiên liệt, các liệt tổ, liệt tông đã dày công xây dựng và bảo vệ non sông đất nước; đồng thời thực hiện nghi thức thả cá chép tại Hồ Hoàn Kiếm tiễn ông Công, ông Táo. Ảnh: Lâm Khánh, An Đăng - TTXVN 

"Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động, nhiều gia đình đã phải di cư và sinh sống ở những vùng đất mới. Tết trở thành một dịp để họ chia sẻ với thế hệ sau về lịch sử gia đình, về quê hương, về những giá trị văn hóa đã trải qua nhiều thử thách. Các buổi họp mặt cộng đồng trong dịp Tết ở nước ngoài cũng là nơi để họ cùng nhau ôn lại lịch sử, củng cố ý thức dân tộc," PGS. Thanh nói thêm.

 

Qua cuộc trao đổi với các nhà nghiên cứu, có thể thấy, các nghi lễ Tết của người Việt không chỉ là những hành động mang tính hình thức, mà là những biểu hiện sâu sắc của tâm hồn, tín ngưỡng và giá trị văn hóa, là minh chứng cho sự gắn bó của con người với gia đình, tổ tiên, đất trời và cộng đồng. Việc hiểu và thực hành các nghi lễ này một cách có ý thức không chỉ giúp chúng ta trân trọng hơn di sản văn hóa cha ông, mà còn góp phần làm cho ngày Tết thêm ý nghĩa, thiêng liêng, và bền vững theo dòng chảy của thời gian./.

• Nội dung:  Khánh Long
• Ảnh:  Báo ảnh Việt Nam/TTXVN

https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/long-form/tet-viet-nghi-le-tu-coi-nguon-van-hoa-429620.html